-مقتضيات زمان-عملكرد حكومت ديني-حكومت ديني-تفكيك قوا-

عناصر ثابت و متغيّر در حكومت ديني كدام است؟ اوضاع و مقتضيات زمان، كدام بخش از وظايف و يا عملكرد حكومت ديني را متغيّر خواهد كرد؟

بدون شك نمى‏توان به طور تفصيلى و جامع، همه عناصر ثابت و متغير در حكومت دينى، در زمان‏هاى مختلف را يك جا - آن هم در اين مجال محدود - مشخص ساخت؛ ليكن در اين باره مى‏توان به صورت كلى و اجمالى چند نكته را روشن كرد:
يك. بعضى از مسائل در «حكومت دينى» جنبه بنيادى و اساسى دارد و پشت كردن به آنها، به منزله نفى حكومت دينى است. اين گونه امور، ثبات و پايايى خود را همواره حفظ مى‏كند و گذشت زمان در آنها تغييرى پديد نمى‏آورد؛ مثل اين اصل كه در رأس حكومت دينى، بايد شخصى با ويژگى‏هاى لازم (همچون علم و عدالت) قرار داشته باشد. همچنين اصل التزام به عدالت، حفظ استقلال و نفى سلطه بيگانه.
دو. در كنار مسائل ياد شده، امورى تحوّل‏پذير، هم در ساختار حكومت و هم در شيوه‏ها، عملكردها و وظايف دولت، وجود دارد؛ مثلاً حكومت دينى در جامعه ما به شكل «جمهورى اسلامى» بنيان‏گذارى شده است؛ در حالى كه حكومت دينى مى‏تواند به شكل ديگرى نيز تحقق يابد. اما در عصر كنونى، اين مدل در ميان گزينه‏هاى بديل، به عنوان مطلوب‏ترين مدل برگزيده شده است.
همچنين مى‏توان حكومت اسلامى را به صورت متمركز (Concentrated) و يا نامتمركز (Decentralized) پديد آورد.
آيت‏الله مصباح يزدى مى‏نويسد:
«مسأله تفكيك قوا در فقه اسلامى، نظير معاملات، تابع زمان و مكان است ... اينكه حكومت شورايى باشد يا رياستى، اتحاد قوا اعمال گردد و يا تفكيك قوا، مربوط به مصلحت جامعه در هر زمان است». فلسفه سياست، ص 140.
از طرف ديگر در زمان حاضر، وظايف بسيارى - بيش از گذشته - بر دوش دولت‏ها نهاده شده است و حكومت دينى از اين مسأله، مستثنا نيست. بنابراين مى‏توان نتيجه گرفت اوضاع زمان و مكان، هم در ساختار حكومت و هم در عملكردها و وظايف، مى‏تواند تغييراتى ايجاد كند. در عين حال حكومت دينى هر تغييرى را بر نمى‏تابد؛ بلكه همواره از بعضى اصول ثابت پيروى مى‏كند و تنها تغييراتى را مى‏پذيرد كه معارض با قواعد ثابت دينى و قواعد حاكمه و كنترل كننده احكام دينى نباشد. براى آگاهى بيشتر ر.ك:
1. نصرى، عبداللَّه، انتظار بشر از دين، صص‏140-166.
2. سروش، محمد، دين و دولت در انديشه اسلامى، صص 70 - 85.
(لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد رهبري، كد: 27/500008)