نحوه تعامل آیت الله بروجردی با رژیم پهلوی و نظر او در باره دخالت در سیاست

آيا سبک فعلي ولايت فقيه در کشور برداشت خاص امام خمینی از متن دين داشت؟ اگر نه پس چرا آيت الله بروجردي در مقابل رضا شاه سکوت کرد و حتي رابطه حسنه هم با او داشت ؟آیا ایشان دیدگاه سکولاریستی داشتند؟

تشکيل حکومت اسلامي در عصر غيبت با محوريت ولي فقيه جامع الشرايط ، هر چند از نظر سياسي در جهان معاصر ديدگاهي جديد است اما از منظر فقهي و انديشه اسلامي ، از سابقه طولاني در آموزه هاي اصيل ديني و ديدگاههاي انديشمندان اسلامي برخوردار مي باشد . فقهای بزرگی همچون صاحب جواهر ره , محقق کرکی ومرحوم نراقی و مرحوم امام و بسياری ديگر ازفقها در آثار خويش با استناد به ادله عقلی و نقلی ، به اثبات و ضرورت ولايت فقيه پرداخته اند . به عنوان نمونه حضرت آيت الله بروجردی ره در مورد ولايت فقيه با استناد به ادله عقلی ضرورت حکومت و ولايه فقيه را به اثبات رسانده و معتقدند :اگر حتی دلالت روايات بر ولايت فقيه را ناتمام بدانيم , از طريق استدلال عقلی نيز می توان آن را اثبات نمود . ايشان اين گونه استدلال نموده اند که اولا, انسان نيازهای اجتماعی دارد ثانيا, دين اسلام به اين نيازها اهميت داده و بسياری از احکام آن در مورد اجتماع و سياست است که اجرای آن احتياج به رهبری دارد و اجرای ان را به مسلمان تفويض نموده است ثالثا, امامان معصوم که شيعيان خويش را از رجوع به طاغوتها و قضات جور بر حذر داشته اند , به يقين فردی را به عنوان مرجع برگزيده اند , آن هم برای رفع خصومتها , تصرف در اموال غايبان و قاصران , دفاع از حوزه اسلام و ديگر امور مهمی که شارع راضی به ترک و اهمال آنها نيست . رابعا , تعيين و نصب مرجع از سوی آنان منحصر در فقيه جامع الشرايط است زيرا هيچ کس قائل به نصب غير فقيه نشده است . بنابر اين امر دائر بين عدم نصب و نصب فقيه عادل است و چون بطلان فرض اول روشن است از اين رو نصب فقيه قطعی است و مقبوله عمربن حنظله نيز در شمار شواهد و مويدات خواهد بود .( سيد محمد حسين طباطبايی بروجردی ,البدر الزاهر , تقريرات مباحث آيت الله بروجردی ,قم: دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه , ص 52 )

آيت‏الله بروجردى(ره) و رژيم پهلوي :
در مورد آيت‏الله بروجردى(ره) و نحوه برخورد ايشان با رژيم شاه گفتنى است كه يكى از مهمترين مؤلّفه‏هايى كه در تصميم‏گيرى يك مرجع مذهبى براى برخورد با مفاسد و مظالم دستگاه حكومتى بسيار مؤثر است، مناسبت بودن شرايط محيطى و اوضاع اجتماعى و فرهنگى جامعه است. شواهد و قرائنى بسيار زيادى حاكى از آن است كه چنين آمادگى در زمان ايشان براى برپايى قيام همه جانبه عليه رژيم وجود نداشت. به علاوه انحرافات رژيم در آن زمان به اندازه زمان قيام امام(ره) نبود و هر چه زمان مى‏گذشت، انحرافات شاه نيز بيش‏تر مى‏شد. به همين جهت مى‏بينيم امام(ره) تا سال 1342 رسماً و به صورت علنى در مقابل رژيم شاه، قيام نكردند و بيشتر با نصيحت اصلاح شاه نوشتند و وقتى كه انحرافات و استبداد شاه، فزونى گرفت، مبارزه جدى را در پيش گرفتند. البته مطلب ياد شده به اين معنا است كه آيت‏الله بروجردى هيچ اقدامى عليه رژيم انجام ندادند؛ بلكه بر عكس يكى از عوامل تعيين كننده پيروزى انقلاب اسلامى به رهبرى امام خمينى را فراهم آوردند و آن تثبيت و گسترش نقش محورى، مرجعيت در جامعه اسلامى بود. علاوه بر اين آيت‏الله بروجردى در واقعه مشروطه از نزديكان مرحوم آيت‏الله خراسانى بود و به خوبى مى‏داشت كه پس از رخنه ايادى بيگانه در امر مشروطيت و شهادت شيخ فضل الله نورى، مرحوم آخوند چگونه از اقدامات خود پشيمان شده و از دخالت در امور سياسى هراس داشت. آيت‏الله بروجردى(ره) در اين باره مى‏فرمايد: «از آن موقع كه ديدم مرحوم استاد آخوند و مرحوم نائينى كه آن هم زحمت در تأسيس و تداوم كار مشروطه محتمل شده بودند... حالت وسوسه‏اى براى من پيدا شده است كه تا يك واقعه سياسى پيش مى‏آيد، از اقدام فورى حتى الامكان پرهيز مى‏كنم. مبادا كارى به زيان مسلمين انجام گيرد. خيلى‏ها به اين وسوسه و اضطراب من در امر سياست ايراد مى‏گيرند؛ ولى من هم نمى‏توانم جز اين رفتارى داشته باشم». با وجود عوامل ياد شده، آيت‏الله بروجردى هرگاه احساس مى‏كرد خطر جدّى، اسلام و مسلمين را تهديد مى‏كند، موضعى تند مى‏گرفت و اقدامات لازم را انجام مى‏داد كه در ذيل به بعضى از آنها اشاره مى‏شود: 1. هرگاه به ايشان خبر مى‏رسيد كه رژيم شاه در صدد است با تحريك بيگانگان، به اقداماتى مخالف مصالح اسلام و مسلمانان است بزند، چند بار هشدار مى‏داد؛ مبنى بر اين كه اگر كارهاى پشت پرده عملى شود، من از كشور خارج خواهم شد. رژيم شاه نيز از بيم عكس العمل مردم، دست نگاه مى‏داشت تا پس از رحلت آن مرحوم نيات شوم خود را عملى سازد. بعد از رحلت ايشان در سال 1340 ش، رژيم در سال 1341 در لايحه انجمن‏هاى ايالتى و ولايتى، قيد قسم به قرآن و شرط اسلام و ذكوريت را برداشت و... . 2. اقدامات فرهنگى ايشان در جهت مبارزه با مفاسد رژيم شاه عبارت بود از: الف) الزامى كردن درس تعليمات دينى در برنامه‏هاى درسى دانش‏آموزان؛ ب) مبارزه با مظاهر آتش‏پرستى؛ ج) مباره عليه بهايى‏ها؛ د) تأسيس مدارس دينى و احداث مساجد و... . 3. ايشان در مقابل وضعيت فرهنگى و اجتماعى مسلمانان جهان نيز بسيار حسّاس بود و اقدامات اساسى انجام دادند؛ مانند: الف) تلاش و كوشش رسمى براى وحدت مسلمانان با تأسيس و توسعه دار التقريب مصر؛ ب) پس از تشكيل دولت اسرائيل در دى ماه 1326 ه.ش و آغاز نخستين جنگ اعراب و اسرائيل، طى تلگرافى (به زبان عربى) ضمن محكوم كردن اقدامات صهيونيست‏ها، براى پيروزى اعراب مسلمان در جنگ، دعا نمودند. ج) تأسيس مسجد هامبورگ در آلمان و...( براى اطلاع بيشتر ر.ك: 1. على دوانى، نهضت روحانيون ايران، ص 25، و 562 2. حجةالاسلام فلسفى، خاطرات و مبارزات، ص 180 3. جمعى از پژوهشگران، گلشن ابرار، ج 2، ص 78.)

در يک جمع بندي پاسخ اين قسمت از سوال در چند بخش قابل بررسى است:
الف) دلايل عدم قيام آيت‏الله بروجردى(ره) در مقابل رژيم شاه:
براى برپايى و ايجاد قيام و انقلاب، عواملى از قبيل آمادگى مردم براى همكارى و مشاركت گسترده، وجود انگيزه‏اى قوى در آنان براى تحمّل مشقّات و... لازم است؛ ولى در زمان حيات ايشان، مجموعه اين زمينه‏ها آماده و مهيّا نبودند. آيت‏الله‏بروجردى در كنار كمك به انقلابيون مؤمن، سياستى بسيار دقيق داشت. وى مى‏دانست كه مردم براى تحمّل دشوارى‏ها آمادگى ندارند و اگر با فشار نيروهاى دولتى رو به رو شدند، مرجعيت را تنها مى‏گذارند. بنابراين زمان را براى رويارويى مستقيم با دربار مناسب نمى‏ديد. از سوى ديگر رها كردن شاه و راندن كامل وى را، موجب فرو غلتيدن فزون‏تر او در دامان بيگانگان مى‏دانست. پس گاه با وى مدارا مى‏كرد تا آن جوان مغرور، جاى پاى خود را سست نبيند و براى حفظ خويش به بيگانگان پناه نبرد. البته در برخى مواقع به شديدترين صورت ممكن، در برابر نقشه‏هاى او مى‏ايستاد، (ر.ك: مجله حوزه، سال هشتم، شماره 1 و 2، ص 115 و ص 116). نكته ديگر اين كه عوامل و ايادى استعمار، با گذاشتن عناصر سرسپرده خود در اطراف آن مرحوم، از رسيدن هر گونه خبر و گزارش و اطلاعى به ايشان در مورد اوضاع اسف‏بار ايران و ملّت اسلام به شدت جلوگيرى مى‏كردند عده‏اى نيز، شيادانه موضع ايشان را به نفع رژيم جلوه مى‏دادند و در ميان مردم ايشان را ياور و پشتيبان شاه وانمود مى‏كردند البته حضرت امام(ره) با جديت تمام اين توطئه را خنثى كرده و نقش مشاورى كاردان براى آيت الله بروجردى را ايفا مى‏كردند، (ر.ك: نهضت امام خمينى، ج 1، ص 97).
ب) بررسى اقدامات آيت‏الله بروجردى براى دفاع از دين و خدمت به اسلام و مردم: مرحوم بروجردى تا پايان زندگى خويش، پيوسته مراقب اوضاع و احوال كشور بود و در قبال تجاوز رژيم به حريم قرآن و منافع مردم، تا آن جا كه آگاهى و توان داشت، ساكت و بى تفاوت نمى‏نشست. ازاين‏رو از بسيارى نقشه‏ها و برنامه‏هاى ضد اسلامى رژيم، جلوگيرى به عمل مى‏آورد. برخى از اقدامات ايشان عبارت بود از: 1. تلاش براى ايجاد وحدت بين مسلمانان و تأسيس و توسعه دار التقريب؛ 2. مبارزه عليه رضاخان و حركت از بروجرد به منظور اسقاط حكومت پليسى و نامشروع پهلوى؛ 3. الزامى كردن درس تعليمات دينى در برنامه آموزشى سراسر كشور؛ 4. مبارزه با مظاهر آتش پرستى و انحرافات اسلام‏زدايانه رژيم شاه؛ 5. مبارزه عليه بهائيت كه اين نيز توطئه‏اى استعمارى در سطح كلان و گسترده بود؛ 6. تأسيس مدارس دينى و احداث مساجد در كرمانشاه، قم، هامبورگ و...؛ 7. برخورد ايشان با مسؤولان مملكتى. در اين گونه موارد دولت كسى را براى جلب رضايت خاطر ايشان به قم مى‏فرستاد؛ ولى ايشان نمى‏پذيرفتند و همين برخورد موجب مى‏شد كه دولت در كار خود تجديد نظر كند و موجبات رضايت خاطر ايشان را فراهم آورد و آيت‏الله بروجردى به مرحوم امام(ره) اعتماد و اطمينان ويژه‏ اى داشت و در مواقع حساس با ايشان تماس گرفته و مشورت مى‏كرد،
(ر.ك: خاطرات و مبارزات حجةالاسلام فلسفى، ص 205 - 171).

ج . مقايسه عملکرد حضرت امام با آيت الله بروجردي :
درموردچگونگی عملکرد آیت ا... بروجردی ( ره) و امام(ره) باید به عنصر زمان و نیز عملکرد طاغوت و همچنین برداشت هر کدام از آن دو بزرگوار از دین و زمان خود توجه نمود 0صلح امام حسن (ع) و جنگ امام حسین (ع) بهترین نمونه برای ما شیعیان است 0دلایل امام حسن (ع) از زبان خودشان را ایتگونه نقل کرده اند که: سستی مردم در حمایت از امام و اینکه امام نمی خواست بر خلاف میل مردم آنان را به جنگ بکشاند 0 و نیز در جواب یکی از یارانشان که دلیل صلح را پرسیده بود گفتند : اگر این کار من نبود کسی از شیعیان ما بر روی زمین باقی نمی ماند 0 امام حسین(ع) مدت ده سال در کنار امام حسن(ع) ماندند و تا زمان شهادت برادرشان به پیمان صلح وی وفادار بودند 0 پس از روی کار آ مدن یزید ، امام دیگر با وی بیعت ننمودند ومی دانید که انقلاب کربلا اتفاق افتاد 0که همان قیام و حرکت امام بود که تشیع را زنده نگهداشت و نقطه عطفی گردید در تاریخ اسلام که درنهایت نیز منجر به وقوع انقلاب اسلامی گردید0 آیا به کدامیک از این ائمه می توان ایراد گرفت درحالیکه هرکدام برای کارشان دلایلی داشتند. درزمان آیت الله بروجردی طاغوت جرات کمتری برای کارهای مخالف اسلام داشت . آیت الله بروجردی قدرت خویش را که حاصل از اجتماع مرجعیت در ایشان بود صرف تربیت شاگردان زیادی کردند ، که بعدها عاملی شدند برای برطرف نمودن نیازهای مبرم جامعه اسلامی . امام (ره) نیز یکی از همین افراد بودند0همچنین ایشان اولین تلاشهارا برای تقریب مذاهب اسلامی از طریق دارالتقریب مصر انجام دادند . ضمن اینکه لازم به توجه است اساس فقاهت شیعه بر آزاد اندیشی فقیه است. و اختلاف نظر در چنین نظامی پذیرفته شده است . نظام حاکم بلافاصله پس از فوت ایشان و به خیال اینکه مابین مجتهدین اختلاف نظر وجود دارد لایحه ی انجمن های ایالتی وولایتی را مطرح نمود ضمن آنکه در آن ذکر گردید لزومی ندارد نمایندگان ایالات به قرآن سوگند یاد کنند . آنان می توانند بهر کتاب آسمانی سوگند بخورند0 همین امرواکنش امام (ره) و قیام پانزده خرداد را بدنبال داشت . وبقیه قضایایی که منجر به سقوط طاغوت گردید0 بنابراین در بررسی مسائل تاریخی باید به ابعاد زمان ومکان وقوع واقعه توجه داشت 0 نباید حوادث گذشته را با شرایط امروز مورد بررسی قرار داد 0 (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد رهبري، كد: 1/100134303)