كارآمدي نظام جمهوري اسلامي

با توجه به اصول جهان بيني و نظام ارزشي اسلام، مي توان گفت هدف غايي اين نظام عبارت است از: كمال و سعادت واقعي انسان نزديكي هر چه بيشتر به خداست كه تنها از راه بندگي او به دست مي آيد(1) بنابراين، هر آنچه زمينه ساز تحقق اين هدف باشد ،از اهداف متوسط نظام اسلام به حساب مي آيد. از اهم اين اهداف مي توان به موارد ذيل اشاره كرد:
شناخت خدا،(2) شناخت هستي،(3) شناخت انسان،(4) شناخت معاد،(5) شناخت ارزشها،(6) شناخت حقوق و وظايف،(7) تزكيه و تربيت،(8) عدالت(9( )اجتماعي، سياسي، اقتصادي)، امنيت،(10) رفاه دنيايي،(11) رفع نيازهاي روحي و عاطفي(12) و تحقق حكومت جهاني اسلام.(13) درباره اهداف نظام اسلام بايد به اين نكته توجه داشت كه ويژگيهاي ذكر شده براي نظام ارزشي اسلام، درباره اهداف آن نيز صادق است؛ يعني اهداف اين نظام مطابق فطرت و نيازهاي انسان اند و از جامعيت، هماهنگي، جهان شمولي، زمان شمولي، انعطاف پذيري و اعتدال برخوردارند.
كار آمدي از عناصر مهم مرتبط با مشروعيت قلمداد شده و همواره چالش مهم نظامهاي سياسي به حساب مي آيد. اين عنصر با مشروعيت در نظام هاي مختلف فلسفه، سياست روابط متفاوتي دارد به گونهاي كه در نظام هايي كه مشروعيت آنها مبتني بر راي مردم است تضعيف كارآمدي در ميزان مشروعيت تاثير گذار است و در نظام هايي كه بر پايه مشروعيت الهي بنا نهاده شده است كارآمدي در مشروعيت فلسفي تاثير گذار هست اما مقبوليت جامعه شناختي آنها را متحول مي كند.
درباره كارآمدي تعاريف متعددي بيان شده است ؛ اين اصطلاح بيشتر در سه قلمرو مديريت، اقتصاد و سياست كاربرد دارد. در فرهنگ علوم سياسي اين اصطلاح به اثربخشي، تاثير، توانايي، نفوذ، كفايت، قابليت و لياقت معنا شده است. در تعريفي ديگر، كارآمدي با كارآيي مترادف گرفته شده و به "قابليت و توانايي رسيدن به هدفهاي تعيين شده و مشخص " معنا شده است. سنجش مقدار كارآيي از طريق مقايسه مقدار استاندارد با هدف يا مقدار كيفيتي كه عملابه دست آمده صورت مي گيرد; مثلاتوليد واقعي با توليد مورد هدف، و يا زمان مصرف شده با زمان پيش بيني شده مقايسه مي شود(14) در فرهنگ اقتصادي كارآمدي با كارآيي مترادف گرفته و چنين تعريف شده است: استفاده مطلوب از منابع يا عوامل توليد يا قابليت و توانايي رسيدن به اهداف از پيش تعيين شده.(15)
در فرهنگ توصيفي مديريت، كارآمدي به درجه و مقداري كه يك اقدام يا فعاليت به هدف پيش بيني شده نايل مي شود، تعريف شده است(16.) گاه نيز كارآمدي به "نسبت ستاده ها به نهاده ها " تعريف شده است.(17)
گلدن لايز در فرهنگ مديريت عمومي، سه ويژگي براي كارآمدي مديريت ذكركرده است: الف ( بايد براي برآورده ساختن اهدافي كه براي آن طراحي شده است توانا باشد؛ ب) بايد بتواند با تغييرات فرضي كه اوضاع و شرايط اجتماعي و توسعه و پيشرفت فني پديد آورد همگام باشد؛ ج) بايد در عين آن كه با سياستها و برنامه كلي مطابق است، تقاضاهاي خاص هر يك از اجزا را روا سازد. 18آنچه از مجموع اين تعاريف به دست مي آيد و صحيح تر به نظر مي رسد اين است كه: كارآمدي "موفقيت در تحقق اهداف با توجه به امكانات (امكانات در اين تعريف، اعم از ظرفيت، استعدادها، ابزار و وسايل و منابع مادي و غيرمادي است) و موانع " است. از اين رو كارآمدي هر پديده، براساس سه شاخصه اهداف، امكانات و موانع آن پديده مشخص مي گردد. هر قدر پديده اي با توجه به سه شاخصه مذكور در تحقق اهدافش موفق باشد، به همان مقدار كارآمد است.
چنين تعريفي از كارآمدي، تعريفي پراگماتيستي نيست؛ زيرا در تعاريف پراگماتيستي صرفا سود و فايده عملي فارغ از هرگونه جهت گيري ارزشي، معيار است; حال آنكه، بر اساس اين تعريف - همان گونه كه خواهيم ديد - مولفه هاي ارزشي بالاترين اهميت را دارند; همچنين، اين تعريف با نظريه بسيار مشهور در باب كارآمدي، با نام "نظريه توفيق " متفاوت است؛ زيرا اولا، طبق نظريه توفيق، فقط "اهداف ذاتي " ملاك هستند، نه اهداف تبعي; و ارزيابي كارآمدي هر سازمان، تنها بايد براساس سنجش موفقيت نهايي آن سازمان در تحقق اهداف ذاتي اش مشخص شود; ثانيا، از آنجا كه در اين نظريه فقط تحقق اهداف مهم است، ابزار و روش تحقق آن مهم نيست و از هر وسيله اي مي توان براي رسيدن به اهداف استفاده كرد; اما بر اساس تعريف ارائه شده، هر چند ميان اهداف اصلي، ذاتي، نهايي،كمي و كيفي تفاوت است، هر يك از اين اهداف، ارزش و سهم خاص خود را در سنجش كارآمدي دارد; افزون بر اين، نظام ارزشي اي كه تعيين كننده اهداف است، اجازه نمي دهد از هر وسيله اي براي دستيابي به هدف استفاده شود. همچنين در نظريه توفيق، به تاثير امكانات و موانع در راه رسيدن به اهداف توجهي نشده است.

*كارآمدي امري نسبي است
اگر به نوع پرسشهايي كه درباره كارآمدي پديده هاي گوناگون مطرح مي شود دقت كنيم، در مي يابيم كه افراد، كارآمدي را امري مطلق تلقي مي كنند؛ اما آيا واقعا چنين است؟ از آن جا كه هر پديده اهداف، امكانات و موانع خاص خود را دارد، به راحتي مي توان دريافت كه كارآمدي امري نسبي است و كارآمدي هر پديده مخصوص خود آن پديده است. از اين گذشته، با توجه به اينكه اهداف، امكانات و موانع يك پديده خاص نيز مي تواند تغيير كند، كارآمدي هر پديده خاص، در حالات و شرايط گوناگون متفاوت است. اهميت توجه به اين نكته آنگاه روشنتر مي گردد كه بخواهيم درباره كارآمدي پديده هاي زمان مند داوري كنيم؛ براي مثال، يك نظام سياسي، امري زمانمند و داراي مراحل است كه در زمانهاي مختلف مي تواند از امكانات و موانع و اهداف متفاوت برخوردار باشد؛ از اين رو، كارآمدي نظام سياسي را بايد در شرايط و مراحل گوناگون جايگزيني، استقرار، تثبيت اوليه، گذار، و ثبات، جداگانه بررسي و ارزيابي كرد. البته كارآمدي كل، برابر است با حاصل جمع (جبري) كارآمدي هاي مراحل گوناگون.

*كارآمدي جزء – كل
در مقام ارزيابي كارآمدي يك پديده مركب، نظير نظام سياسي، آيا مي توان بر اساس كارآمدي يا ناكارآمدي يك جزء، آن پديده را كارآمد يا ناكارآمد دانست؟ براي مثال، آيا مي توان به دليل كارآمدي يا ناكارآمدي يكي از قواي سه گانه يك حكومت آن حكومت را كارآمد يا ناكارآمد دانست؟ درباره يك دانشكده يا يك مدرسه، با توجه به زيرمجموعه هاي آنها چطور؟ بر اساس تعريف كارآمدي، به لحاظ منطقي، پاسخ اين پرسشها منفي است؛ زيرا كارآمدي يك پديده مركب امري است مجموعي كه از حاصل جمع (جبري) كارآمدي اجزا به دست مي آيد.
توجه به اين نكته مي تواند راه را بر برخي مغالطات در باب ارزيابي كارآمدي نظام هاي سياسي، از جمله نظام سياسي جمهوري اسلامي ايران، مسدود كند. بارها ديده شده است كه برخي نويسندگان از كارآمدي يكي از اجزاي نظام سياسي ليبرال، كارآمدي كل اين نظام را نتيجه گرفته اند و، برعكس، از ناكارآمدي يكي از اجزاي نظام سياسي جمهوري اسلامي ايران، ناكارآمدي كل اين نظام را استنتاج كرده اند. اين كار، كه همان سرايت دادن حكم جزء به كل است، چيزي جز مغالطه ي مشهور به "مغالطه جزء و كل " نيست.(19)

*كارآمدي نظام سياسي با توجه به امكانات
در يك تقسيم بندي كلي مي توان امكانات لازم براي كارآمدي را به دو دسته مادي و غيرمادي تقسيم نمود :
1. امكانات طبيعي و مادي: مراد از امكانات مادي همه مولفه ها و عناصري است كه به طور طبيعي در اختيار يك نظام قرار دارد. منابع طبيعي، موقعيت جغرافياي سياسي، وضعيت آب و هوايي، خاك، زمين، منابع آبي، منابع زيرزميني و روزميني، ضريب هوشي و استعدادي طبيعي، و نظاير آن.
2. امكانات غير مادي: براي آنكه يك نظام كارآمد باشد، افزون بر امكانات مادي و نبودن موانع، به مجموعه اي از امكانات غيرمادي نياز است. امكانات غيرمادي گسترده است كه در اينجا به برخي از اهم آنها اشاره مي شود :
مباني انديشه اي (جهان بيني و نظام ارزشي)، مشروعيت، مجموعه قوانين و مقررات صحيح و متناسب (قانون اساسي، قوانين عادي، مقررات،...) ساختار و تشكيلات، طراحي، برنامه ريزي، نيروي انساني متعهد و متخصص، مديريت، نظارت و كنترل، بستر مناسب سياسي، اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي داخلي و خارجي و... .

*كارآمدي نظام سياسي با توجه به موانع
موانع كارآمدي يك نظام نيز به دو دسته كلي تقسيم پذير است :
1. موانع داخلي: كمبود يا فقدان هر يك از امكانات مادي و غيرمادي، خود مانعي بر سر راه تحقق اهداف يك نظام به حساب مي آيد. افزايش تقاضاي خدمات (براي مثال در اثر افزايش زاد و ولد و پناهندگان خارجي;) افزايش آستانه رضايتمندي (براي مثال در اثر ارتقاي سطح آگاهي، رفاه، تغييرات ارزشي، تبليغات، ...)؛ تحولات ناموزون و غيرمناسب سياسي، فرهنگي، اجتماعي؛ ميراث هاي منفي و مخرب علمي، اقتصادي، اجتماعي و سياسي؛ گروههاي بي تفاوت، مخالف و معاند داخلي و اشتباهات و انحرافات مسئولان، مديران و كارگزاران، ... از جمله موانع داخلي هستند.
2. موانع خارجي: نظام سياسي، مانند هر پديدهاي ديگر، براي تحقق اهداف خود نيازمند آن است كه بر موانع خارجي فايق آيد. موانع خارجي نظام سياسي را در يك نگاه كلي مي توان به شش دسته تقسيم نمود :
الف) موانع انديشه اي: جهان بيني ها و نظام هاي ارزشي مخالف و مهاجم؛
ب) موانع فرهنگي: فرهنگهاي متفاوت، مخالف و مهاجم؛
ج) موانع سياسي: اهداف، رويكردها، روشها و رفتارهاي سياسي مخالف و مهاجم ؛
د) موانع اقتصادي: حصر، بايكوت اقتصادي و... ؛
هـ) موانع نظامي: حمله و تهديد نظامي؛
و) موانع مربوط به قوانين و مقررات: قوانين، مقررات و كنوانسيون هاي مخالف.
با توجه به آنچه گفته شد و نيز مقايسه وضع كشور در بخش هاي مختلف با قبل از انقلاب و نيز كشورهاي ديگر و امكانات آنها، مي توان به دست آورد كه آيا اين نظام اسلامي موفق بوده است يا نه. اين امر مورد قبول است كه در نظام جمهوري اسلامي نيز مثل همه نظامها مشكلها و كمبودهايي به چشم مي خورد كه بايد آنها را با توجه به مقدار امكانات و حجم موانع موجود بر سر راه اين نظام مورد ارزيابي قرار داد.
پي نوشتها :
1- ر.ك سوره ذاريات، آيه . 56
2- ر.ك سوره بقره، آيه 29، 28، 22، 21 و سوره آلعمران، آيه 6، 5، 2، 18 و سوره انعام، آيه 2، 56، 80 و سوره عنكبوت، آيه . 63
3- ر.ك سوره فصلت، آيه 11، 12، و سوره طلاق، آيه 12، و سوره ملك، آيه3 ، و سوره اعراف، آيه 54، و سوره نوح، آيه 15
4- ر.ك سوره مومنون، آيه 12، 13 و سوره يونس، آيه 12 و 20، و سوره هود، آيه 10، و سوره اسراء، آيه 10، و سوره معارج، آيه 19، و سوره قيامت، آيه 14، و سوره علق، آيه . 716
5-ر.ك سوره بقره، آيه 62، 254 و آل عمران، آيه 25، 30، 106، 185 و سوره ابراهيم، آيه 42، 48، و سوره نمل، آيه 84، 89 و سوره اسراء، آيه . 13
6-ر.ك سوره بقره، آيه 212 و سوره آل عمران، آيه 14، 15 و سوره نساء، آيه 74، و سوره مائده، آيه 2، 1، و سوره شمس، آيه 8، 7، و سوره عصر، آيه 3، 2
7-ر.ك سوره بقره، آيه 223، 282 و سوره نساء، آيه 86 و سوره انعام، آيه 151، 152 و سوره ممتحنه، آيه 12، 11، 10 و سوره احزاب، آيه . 37
8-ر.ك سوره بقره، آيه 151 و آل عمران، آيه 164 و سوره جمعه، آيه 2
9-ر.ك سوره نحل، آيه 90 و سوره شورا، آيه 15، و سوره حديد، آيه 25، و سوره مائده، آيه 8 و سوره نساء، آيه 58 و سوره حجرات، آيه 13
10- ر.ك سوره اعراف، آيه 56 و سوره مائده، آيه 33، و سوره بقره، آيه 193 و سوره نساء، آيه 29، 30، 251 و سوره حجرات، آيه .12
11- ر.ك سوره قصص، آيه 77 و سوره زخرف، آيه 32 و سوره آلعمران، آيه 14
12- ر.ك سوره آلعمران، آيه 103، و سوره نساء، آيه 128، 114 و سوره بقره، آيه . 177
13- ر.ك سوره فتح، آيه 28 و سوره بقره، آيه 193 و سوره قصص، آيه .50
14- علي آقا بخشي، فرهنگ علوم سياسي، تهران: انتشارات چاپار، 1379، ص 446
15- حسن گلريز، فرهنگ توصيفي لغات و اصطلاحات علوم اقتصادي، تهران: مركز آموزش بانكداري، چ اول، 1368
16- درك فرنج، فرهنگ توصيفي مديريت، ترجمهي محمد صائبي، تهران: مركز آموزش مديريت دولتي، 1371، ص 211
17- شمس السادات زاهدي، فرهنگ جامع مديريت، تهران: چاپ سپهر، 1376، ص 111 - 112
18- 110 .. p1998 .Dictionary Of Public Adminstration، Ed; Gayon Raj، Valosta state university، U. S. A 18
19- قانون اساسي، مشروعيت و كارآمدي "، عصر ما، شمارهي . 202
( منبع: كارآمدي نظام جمهوري اسلامي، امكانات و موانع ، مصطفي فتحعلي خاني ، فصلنامه صباح شماره 11 )

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
16 + 4 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .