تاریخ پیدایش انگیزه برپایی حکومت اسلامی در امام خمینی

انگيزه برپايي حکومت اسلامي يا جمهوري اسلامي از چه هنگام در امام خميني ايجاد شد؟

ضرورت حکومت اسلامي يکي از اصول مسلم انديشه سياسي اسلام است که ريشه در منابع اصيل اسلامي دارد . و بر اين اساس در طول تاريخ اسلام و پيـش از امام خميني درباره حکومت اسلامي بحثهاي نظري صـورت گرفته و بـرخـي از جـنبش هاي شيعي براي تحقق آن انجام يافته بـود, هرچند در عـمـل توفيق چنداني براي تحقق آن بدست نيامده بود . حضرت امام (ره) از همان ابتداي جواني خويش در كتاب كشف‌الاسرار، از ايجاد حكومت اسلامي شديدا دفاع مي‌كنند. امام (ره) در سرتاسر اين كتاب اثبات مي نمايد كه اسلام نظام سياسي مستقلي دارد و در پاسخ به اينكه اسلام داراي تئوري حكومت نيست، مي‌فرمايند «شما از كجا مي‌گوييد دين تكليف حكومت را تعيين نكرده است؛ اگر تعيين نكرده بود پيغمبر اسلام چطور تشكيل حكومت كرد و ...» (كشف الاسرار ص 237) امام (ره) حتي بنيادهاي اساسي حكومت اسلامي را در اين كتاب بر مي‌شمارد: «اساس حكومت اسلامي بر قوه تقنينيه و قوه قضاييه و قوه مجريه و بودجه بيت‌المال است ...» (همان مأخد ص 237)امام (ره) براي اينكه ثابت كنند طرح حكومت اسلامي يك كليت بي‌برنامه نيست، ادله‌اي از كتاب و نست براي سازماندهي بسيج، ارتش، دادگستري و حتي ثبت اسناد مي‌آورند و در مورد بودجه دولت به تشريح نظام مالياتي حكومت اسلامي مي‌پردازند: «يكي ماليات ساليانه و هميشگي است و آن در وقتي است كه كشور در آرامش است ... دويم ماليات به طور فوق‌العاده است و آن در وقت انقلاب خارجي يا داخلي است. اين ماليات كه در اين موقع گرفته مي‌‌شود ميزان محدودي ندارد و ماليات غير محدود بايد ناميد آن را زيرا بسته به نظر دولت اسلامي است ...» (همان مأخذ ص 255) جالب اين است كه ايشان حتي به چگونگي انتخاب رييس اين حكومت هم مي‌پردازد و تشكيل مجلس مؤسساتي از فقهاي ديندار و عالم به احكام و عادل براي انتخاب رييس حكومت را پيشنهاد مي‌دهد. (همان مأخذ ص 185) امـام خـمـيـنـي, در سه مـرحله آرمان حـاکميت ديـن و حکومت اسلامي را مطرح مي نمايد ؛ او در مرحله نخست, با نـوشتـن کتاب کشف الاسرار و سپس ولايت فقيه و بـخـشهايي از کتابهاي: البيع و المکاسب المحرمه, مبانـي استدلالي يـکـي از اسـاسـي تـريـن مباحث کلام و فقه سياسـي شيعه; يعني ولايت فـقـيـه در عـصر غيبت و چگـونگي ستيز و در افتادن با ولايت ستـم و قـلـمـرو اختيار ولـي فقيه در نظام سياسـي اسلام را پيـش کشيد و با ايـن عمل خود مشروعيت حکومت اسلامي را ثابت کرد. امام در اين دوره و در سال 48 در نجف اشرف در درس خارج به تشريح مباني حكومت اسلامي پرداختند. و اين براي اولين بار بود كه در حوزه انديشه فقه شيعي، ولايت فقيه با گرايش حكومتي و سياسي در اين حد وسيع، دقيق و همه جانبه مورد بحث قرار مي‌گرفت. بي شك طرح حكومت اسلامي در حوزه نجف تأثير همه جانبه‌اي در حوزه اسلام داشت به طوري كه پس از كمتر از 10 سال تأثير عملي آن در كشور شيعي ايران تبلور يافت. امام (ره) هدف اصلي از طرح حكومت اسلامي را ايجاد سرچشمه يك تفكر اعلام نمودند و از «نسل‌هاي حاضر و نسل‌هاي آينده» خواستند تا «در اطراف آن بحث و فكر نمايند» و مطالعه در پيدا كردن راه وصول به آن را نيز به نسل‌ها واگذار نمودند.( حكومت اسلامي ص66) امام در صدد است تا انديشه حكومت اسلامي را از محدوده نجف به خارج از مرزها سرايت دهد. ايشان در تمام نامه‌هايي كه به دانشجويان مسلمان اروپا و آمريكا مي‌نوشتند به آنها گوشزد مي‌كردند كه با توجه به تلاش استعمار براي مخدوش كردن حكومت اسلامي، مشكل است ما بتوانيم حكومت اسلامي و تشكيلات اساسي و سياسي و اقتصادي و اجتماعي آن را به جوامع بشري حتي مسلمين بفهمانيم؛ پس بايد كوشش نماييد تا طرز حكومت اسلامي و رفتار حكام اسلامي را با ملت‌هاي مسلمان به اطلاع دنيا برسانيد. بر شما جوانان ارزنده اسلام كه مايه اميد مسلمين هستيد لازم مي‌باشد كه ... براي پياده كردن طرح حكومت اسلامي و بررسي مسائل آن اهتمام بيشتري به خرج دهيد. (صحيفه نور ج 1 ص 152 و 161 و 186) امام در اين پيام‌ها به دانشجويان خارج از كشور توصيه مي‌كند تا علاوه بر مطالعه راه‌هاي رسيدن به حكومت اسلامي، براي بررسي مسائل آن نيز كوشش كنند به نظر مي‌رسد امام (ره) اعتقاد داشته‌اند كه تدوين چهارچوب حكومت اسلامي علاوه بر بررسي مباني فقهي كه قاعدتا بايد در حوزه‌هاي علميه مي بايست تببيين مي‌گرديد، احتياج به بحث‌هاي سياسي و كارشناسي اجرايي هم دارد كه بايد توسط روشن‌فكران مذهبي و تحصيل كرده‌هاي علوم جديد بررسي مي‌گرديد. امام در راستاي گسترش انديشه حكومت اسلامي در بيانات و پيام‌هايي كه براي ملت ايران مي‌فرستادند نيز از حكومت اسلامي سخني به ميان مي‌آوردند. در بياناتي كه به مناسبت جشن‌هاي 2500 ساله در تاريخ 6/3/50 ايراد نمودند با لحني تأسف‌انگيز،‌ مشكلات موجد را ناشي از بر پا نشدن حكومت اسلامي دانستند، مصيبت سلب حكومت از حضرت امير را اعظم مصائب و حتي بالاتر از عزاي كربال دانستند و آنگاه فرمودند :«الان هم نمي‌دانند مردم كه معني اسلام چيست؟ حكومت اسلامي چيست؟» (همان مأخذ ج 1 ص 166) در تاريخ 20/6/51 در يك پيام، خطاب به ملت ايران فرمودند «شما اي ملت ايران اي مسلمانان پاك طينت ... حكام اسلام و كيفيت حكومت اسلامي را تحقيق و نصب العين خود قرار دهيد.» (همان مأخذ ج 1 ص 190) در مـرحـلـه دوم که از سـال 1357 تـا آخـر حيـات ايشــان ادامه يافت, مـعـمـاري ايـن بناي سترگ و بـي مانند را در عينيت جامعه به عهده گـرفـت و امـکـان عـينـي و عملـي آن را در گستـره حيات اجتمـاعي به نـمـايـش گـذاشـت و بـه پـاسخ شبهه ها و نکته هـاي پيچيـده اهتمام ورزيـد که در طـول مسير پر پيچ و خـم انقلاب, تک تک مـردم جـامعه بـا آن رو در رو مـي شـوند. در اين راستا امام در آغاز اوج‌گيري نهضت در سال 56 بدون ابهام، هدف قيام خويش را تشكيل حكومت اسلامي اعلام نمودند و در هر موقعيتي سعي در تشريح حكومت اسلامي و ويژگي‌هاي آن داشتند. در تاريخ 15/5/57 در پيام به مردم اصفهان طليعه حكومت اسلامي را پيش‌بيني كردند و در پاسخ، به سخنراني شاه فرمودند: هر كس كه سخنان او را شنيده باشد خوب مي‌فهمد كه شاه با طرح مسأله انتخابات مي‌خواهد سير اصلي حركت اسلامي ايران را، كه سرنگوني اين دودمان است، تغيير دهد و ملت را اغفال نمايد ولي ديگر دير شده و طرح حكومت اسلامي را عروق مردم ايران ريشه رويانده است»( همان مأخذ ج 2 ص 87) امام(ره) براي اولين مرتبه در تاريخ 22/7/57 در مصاحبه با روزنامه‌ فيگارو در فرانسه اعلام نمود كه سيستم حكومت اسلامي آرماني وي يك سيستم جمهوري است.» (صحيفه نور ج 1 ص 152 و 161 و 186) چون جمهوري اسلامي براي غربيان يك سيستم ناآشنا بود ، سيل سؤالات توسط خبرنگاران اروپايي و آمريكايي درباره اين نظام سياسي شروع شد. از مهم‌ترين و اصلي‌ترين سؤالات خبرنگاران در مورد ماهيت و شكل آن بود و امام در هر مصاحبه‌اي گوشه‌اي از اين ابهامات را توضيح مي‌ادند و در آن مصاحبه‌ها به تشكيل مجلسي منتخب از نمايندگان مردم، مشاركت مردم در تصميم‌گيري‌ها و ... اشاره مي‌كردند . آنگاه امام در چند نوبت فرمودند رژيم جمهوري اسلامي يك پيشنهاد است كه به آراء عمومي رسما مراجعه خواهد شد. (آنگاه امام در چند نوبت فرمودند رژيم جمهوري اسلامي يك پيشنهاد است كه به آراء عمومي رسما مراجعه خواهد شد. 16) اقليتي تلاش مي‌كردند كه حكومتي با ماهيت اسلام تشكيل نگردد و رژيم پيشنهادي، از محتواي اسلام بيگانه باشد؛ به همين منظور طرح‌هايي به نام رژيم جمهوري يا رژيم دمكراتيك اسلامي و ... پيشنهاد كردند و بناي اصرار را گذاشتند. امام (ره)‌ با درايت مخصوص خود، كه اهداف آنان را درك كرده بودند، در يك سخنراني كه طلاب را براي تبليغات ترغيب مي‌نمودند، فرمودند: دعوتكنند به اينكه رأي بدهند به جمهوري اسلامي اين هم با همين كلمه نه يك حرف زيادتر و نه يك حرف كمتر براي اينكه الان شياطين افتاده ا‌ند دنبال اينكه جمهوري محض همين جمهوري باشد، جمهوري دمكراتيك باشد». (همان مأخذ ج 5 ص 147) سرانجام امام به وعده‌اي كه به امت خويش داده بود عمل كرد و مردم ايران با 98% در تاريخ 12/1/58 به نظام سياسي پيشنهادي امامشان رأي مثبت دادند و امام بعد از تلاش بي‌وقفه به آرمان خويش، كه همان تشكيل حكومت اسلامي بود، نايل آمد. و در مـرحـلـه سـوم, بـا نـوشتـن وصيت نـامه سيـاسـي ــ الهي, به عنـوان آخـريـن پـيـام مـانـدگار چگـونگـي ادامه راه و به پيـش بردن حکـومت اسلامي و چگـونگي نگهباني و پاسداري از آن را روشـن کرد. منابع : 1. مـراحل شکل گيـري حکـومت اسلامـي در بيان و بنـان امام خمينـي, نشريه حوزه , مهر و آبان - آذر و دي 1378، شماره 94 و 95 . 2 . امام خميني و تئوري نظام سياسي , روح‌الله حسينيان , مرکز اسناد انقلاب اسلامي . 3. انديشه هاي فقهي- سياسي امام خميني , کاظم قاضي زاده , نشر مرکز تحقيقات استراتژيک رياست جمهوري. (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد رهبري، كد: 3/100127424)