رأي مردم -مردم و حكومت

مي خواستم در خصوص مشروعيت رأي مردم از ديدگاه مقام معظم رهبري جويا شوم.

پيش از آنكه به بررسي جايگاه راي مردم از ديدگاه مقام معظم رهبري بپردازيم ، مناسب است جايگاه و نقش مردم در نظام اسلامي را مورد بررسي قرار بدهيم .و پيش از آن توضيح اين نكته لازم است كه مفهوم مشروعيت در نظام اسلامي با مفهوم رايج آن در اصطلاح سياسي متفاوت است زيرا مشروعيت در نظام سياسي اسلام عبارت است از شرعي بودن و مشروع بودن ولي در مباحث سياسي مشروعيت معادل مقبوليت وقانوني بودن است البته اگر مشروعيت رابه معناي حقانيت تلقي كنيم در اين صورت مي توانيم به معنايي نزديك بهم برسيم .به هرحال هر نظام سياسي با اين سوال مواجه است كه ملاك حقانيت و مشروعيت حكومت چيست ؟ و هر نظام سياسي بر اساس مباني حاكم بر آن نظام به اين سوال پاسخ مي دهد. در نظام هاي سياسي غير ديني كه بر پايه سكولاريزم و اومانيسم استوار است ، پايه مشروعيت و حقانيت حكومت راي مردم است و اين خواست ونظر مردم است كه از قانون گرفته تا مجريان را مشخص مي كند بر اين اساس اگر قانوني را مردم خواستند آن قانون مشروع خواهد بود و اگر نخواستند غير مشروع مي باشد همچنين در انتخاب كارگزاران نظام و حاكمان سياسي اما بر اساس نظام سياسي اسلامي مشروعيت حكومت برخاسته از خداوند و از ناحيه اوست زيرا بر اساس بينش اسلامي حاكميت مطلق منحصر به خداوند است وكسي بدون اذن و اجازه او حق تصرف در امور انسانها را ندارد و از آنجا كه حكومت مستلزم تصرف در امور انساها است نيازمند اذن و اجازه اوست و براساس آموزه هاي ديني خداوند اين حق را به پيامبر و امامان معصوم عليهم السلام واگذار نموده است و فقها در عصر غيبت نيز ماذون از طرف امام معصوم در ادراه امور جامعه هستند .( محمد تقي مصباح يزدي ، نظريه سياسي اسلام ، قم: موسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني ره ،ج 2 ص40 ) جايگاه ونقش مردم در نظام اسلامي ؛ در مورد جايگاه و نقش مردم در نظام اسلامي دو ديدگاه كلي وجود دارد در يك ديدگاه كه از آن به نظريه انتصاب تعبير مي شود وديدگاه اكثريت قريب به اتفاق فقها است مشروعيت حكومت الهي است و «فقيه جامع الشرايط از جانب امام معصوم عليه السلام به مقام ولايت بر جامعه اسلامي منصوب شده است . اين انتصاب الهي است و مردم در مشروعيت آن هيچ نقشي ندارند همان گونه كه در مشروعيت ولايت رسول اكرم و امامان معصوم عليهم السلام هيچ نقشي نداشته اند . نقش مردم در اين نظريه در حد پذيرش ولايت فقها وفعليت دادن وكارآمد كردن ولايت وحكومت آنهاست »(شريف لك زائي ، بررسي تطبيقي نظريه هاي ولايت فقيه ، قم: پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلامي ، 1385، ص 47و49 ) بدين معنا كه بدون پذيرش و راي مردم حكومت اسلامي امكان تحقق خارجي و فعليت ندارد در عين حال اگر مردم حكومت اسلامي را نپذيرفتند فقيه جامع الشرايط مشروعيت خود را از دست نمي دهد و كماكان مشروع است هر چند به دليل عدم اقبال مردم و فقدان مقبوليت آنان ، امكان تحقق حكومت اسلامي و تشكيل آن نخواهد بود . بنابر اين نبايد تصور شود كه چون در اين ديدگاه مردم در مشروعيت حكومت دخيل نيستند ، نقش آنان ناديده گرفته شده است .« نقش مردم در مقام اثبات و تحقق و اجرا ،چه درباره اصل دين ، چه درباره نبوت ، چه در باره امامت بالاصل ، وچه درباره نصب خاص ، نقش كليدي است تا چه رسد به ولايت فقيه كه نصب عام است . اگر كشور بخواهد اداره شود ، تا مردم نخواهند و حضور نداشته باشند نه نبوت ، نه امامت ، نه نيابت خاص ، نه نيابت عام هيچ يك در خارج متحقق نمي شود . كشور با راي علمي اداره نمي شود و در مقام اجرا ، كار كليدي در دست مردم است .»( عبد الله جوادي آملي ، ولايت فقيه ولايت فقاهت وعدالت ، قم: مركز نشر اسرا، 1379، ص 402) ديدگاه ديگر كه ديدگاه انتخاب نام گرفته است و عمدتا پس از تاسيس نظام جمهوري اسلامي ابراز شده است . و مهمترين طرفدار اين نظريه آيت الله منتظري مي باشند ، معتقد است كه مشروعيت حكومت اسلامي الهي مردمي است و مردم يك پايه مشروعيت حكومت اسلامي را تشكيل مي دهند .« بر اين اساس ولايت فقيه به وسيله انتخاب مردم و با توجه به شرايط چند گانه آن است و شارع مقدس تنها به بيان شرايط حاكم اكتفا كرده و در عصر غيبت ، مردم فقيه داراي شرايط را به حكومت بر مي گزينند . اين نظريه در واقع به نوعي مردم را محق دانسته و بنابر اين مشروعيت در اين نظريه وجهه اي دوگانه و به عبارتي الهي – مردمي مي يابد .»( شريف لك زائي ، بررسي تطبيقي نظريه هاي ولايت فقيه ، پيشين ، ص 50و51) براساس اين ديدگاه اگر مردم حكومت اسلامي را نپذيرفتند در اين صورت حكومت اسلامي هم مقبوليت خود را از دست خواهد داد و هم مشروعيت را چون مردم يك پايه مشروعيت حكومت مي باشند . ( براي اطلاع بيشتر ر.ك :ولايت فقيه ، ولايت فقاهت و عدالت ، عبد الله جوادي آملي ، قم: مركز نشر اسراء 1379، ص 389- 463 - پرسشها وپاسخها ، محمد تقي مصباح يزدي ، قم: موسسه آموزشي وپژوهشي امام خميني ره ، 1380 ، ج 1،ص 9 - 33 – مفاهيم اساسي نظريه ولايت فقيه ، مصطفي جعفرپيشه فرد ، قم: دبيرخانه مجلس خبرگان ، 1380 ، ص 109- 114) جايگاه و نقش مردم در ديدگاه مقام معظم رهبري ؛ از مجموع نظريات مقام معظم رهبري استفاده مي شود كه از ديدگاه ايشان مشروعيت نظام اسلامي الهي بوده و به نصب از سوي او با واسطه امام معصوم عليه السلام است و خواست و راي مردم در تحقق و عينيت بخشيدن به آن تاثير گذار است ولي مشروعيتي به نظام اسلامي نمي بخشد . در اينجا به چند نمونه از بيانات ايشان در اين باره اشاره مي كنيم .« اگر كسي كه براي حكومت انتخاب مي شود ، از تقوا و عدالت برخوردار نبود، همه مردم هم كه بر او اتفاق كنند ، از نظر اسلام اين حكومت ، حكومت نامشروعي است .»همچنين ؛ «پايه مشروعيت حكومت فقط راي مردم نيست ، پايه اصلي تقوا و عدالت است ، منتها تقوا و عدالت هم بدون راي و مقبوليت مردم كارايي ندارد ، لذا راي مردم هم لازم است .»( دانشگاه اسلامي و رسالت دانشجوي مسلمان ، مجموعه سخنراني هاي مقام معظم رهبري پيرامون دانشگاه و دانشجو ، قم: معارف ، 1382، ج 9 ، ص 143و 144) « در مردم سالاري ديني و در شريعت الهي اين موضوع مطرح است كه مردم بايد حاكم را بخواهند تا او مورد قبول باشد و حق داشته باشد كه حكومت كند . اي كسي كه مسلماني ، چرا راي مردم معتبر است ؟ مي گويد چون مسلمانم چون به اسلام اعتقاد دارم و چون در منطق اسلام ، راي مردم بر اساس كرامت انسان پيش خداي متعال معتبر است . در اسلام هيچ ولايتي و حاكميتي بر انسانها مقبول نيست ، مگر اين كه خداي متعال مشخص كند ...آن وقتي اين ولايت مورد قبول است كه شارع آن را تنفيذ كرده باشد و تنفيذ شارع به اين است كه آن كسي كه ولايت را به او مي دهيم - در هر مرتبه اي از ولايت - بايد اهليت و صلاحيت يعني عدالت و تقوا داشته باشد و مردم هم او را بخواهند . اين منطق مردم سالاري ديني است كه بسيار مستحكم و عميق است . »( دانشگاه اسلامي و رسالت دانشجوي مسلمان ، پيشين ، ص 145) همچنين فرمودند:«نظام اسلامي بدون تمايل مردم ، بدون راي مردم ، بدون خواست مردم تحقق پيدا نمي كند . امكان عمل پيدا نمي كند .»( بيانات مقام معظم رهبري در ديدار با اعضاي مجلس خبرگان ، 9/6/79) همچنين فرمودند : « بدون آراي مردم ، بدون حضور مردم و بدون تحقق خواست مردم ، خيمه نظام اسلامي ، سرپا نمي شود و نمي ماند.» ( بيانات مقام معظم رهبري در نماز جمعه تهران، 14/3/78)اين سخنان به خوبي بيانگر ملاك مشروعيت حكومت و جايگاه و نقش مردم در نظام اسلامي از نظر ايشان است . (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد رهبري، كد: 1/100125936)