دیدگاه شهید مطهری در باره تاثیر دین اسلام در عقب ماندگی مسلمانان

از نظر شهيد مطهري آيا دين اسلام باعث عقب ماندگي مي شود؟

شهيد مطهري در آثار متعدد خويش به ريشه يابي وضعيت کنوني جهان اسلام مي پردازد ؛ از منظر اين متفکر مسلمان و احياگر اسلامي ، دين اسلام به دليل در بر داشتن عناصر اصلي هدايت و تکامل به بهترين نحو و همچنين اثبات آن در کارنامه درخشان خويش در دوران تمدن اسلامي به هيچ وجه باعث عقب ماندگي مسلمانان نبوده است. از اين ديدگاه اسلام، مكتب حيات بخشي است که فراتر از سلطه و سيطره بر منابع مادي، روشناي ذهن‏ها و فراخ‏ناي فضليت و عدالت و عزت بشري را مي‏طلبد : « اين مطلب جاي ترديد نيست كه مسلمين، دوران عظمت و افتخار اعجاب آوري را پشت‏سر گذاشته، نه از آن جهت كه در برهه‏اي از زمان حكمران جهان بوده‏اند و به قول مرحوم اديب الممالك فراهاني «از پادشاهان باج و از دريا امواج گرفته‏اند»، زيرا جهان حكم رانان و فاتحان بسياري به خود ديده است كه چند صباحي به زور خود را بر ديگران تحميل كرده‏اند و طولي نكشيده كه مانند كف روي آب، محو و نابود شده‏اند بلكه از آن جهت كه نهضت و تحولي در پهنه گيتي به وجود آوردند و تمدني عظيم و با شكوه بنا كردند كه چندين قرن ادامه يافت و مشعل دار بشر بود، اكنون نيز يكي از حلقات درخشاني تمدن بشر به شمار مي‏رود و تاريخ تمدن به داشتن آن مي‏بالد. مسلمين چندين قرن در علوم و صنايع و فلسفه و هنر و اخلاق و نظامات عالي اجتماعي بر همه جهانيان تفوق داشتند و ديگران از خرمن فيض آن‏ها توشه مي‏گرفتند. تمدن عظيم و حيرت‏انگيز جديد اروپايي كه چشم‏ها را خيره و عقل‏ها را حيران كرده است و امروز بر سراسر جهان سيطره دارد، به اقرار و اعتراف محققين بي غرض غربي، بيش از هر چيز ديگر از تمدن با شكوه اسلامي مايه گرفته است.» (انسان و سرنوشت، مقدمه، ص شش.)
از اين رو علت عقب ماندگي و انحطاط جهان اسلام را بايد در عوامل ديگري نظير برداشت هاي ناصواب از مفاهيم اعتقادي ، استبداد داخلي و استعمار خارجي ، دنيا پرستي و اختلافات و... ، جستجو نمود .
استاد مطهري در مقام تبيين مسايل فرهنگي و چاره انديشي براي همه مسلمانان چنين بيان مي دارد: « يافتن راه اصلاح اوضاع حاضران جهان اسلامي، بستگي زيادي دارد به پيدا کردن علل و موجبات انحطاط آن ها که در گذشته وجود داشته است و يا اکنون نيز موجود است . براي اين کار لازم شد که اولا نظر ديگران را اعم از مسلمان و غير مسلمان - تا آن جا که دسترسي دارم بررسي کنم - ثانيا موضوعاتي که از اين نظر قابل طرح و گفت و گوست، هر چند تا کنون از اين نظر طرح نشده است، بدون اغماض و پرده پوشي طرح کنم » . ( انسان و سرنوشت ، ص 4-5.)
از اين منظر آن چه سبب ساز انحطاط مسلمانان شده است، بي گمان برداشت هاي ناصواب از مفاهيم اعتقادي و اخلاقي و اجتماعي اسلام است که ذهنيت بيمار گونه اي را پديد آورده است، عوامل ديگر; استبداد داخلي و استعمار خارجي در همين بستر نامساعد رشد کرده و مانع پيشرفت اسلام و ترقي مسلمانان گشته است . مطهري در تحليل خود، ضرورت پژوهش در مقوله هاي زير را خاطر نشان مي سازد; اسلام و مقتضيات زمان; سرنوشت و قضا و قدر; تاثير معاد در ترقي يا انحطاط جامعه; شفاعت; انتظار فرج ؛ سيستم اخلاقي اسلام; حکومت از نظر اسلام; قوانين جزايي اسلام; حقوق زن در اسلام، قوانين بين المللي اسلام; جعل و تحريف و وضع حديث; اختلافات شيعه و سني; جمود و اجتهاد ; فلسفه و تصوف; روحانيت ; فعاليت ها ي تخريبي اقليت ها در جهان اسلام; سقوط اندلس و استعمار (همان، ص بيست و تا بيست و دو ) تامل در اين عنوان هاي پژوهشي به دست مي دهد که افزون بر کج فهمي هايي که مسلمانان نسبت به اصول و مفاهيم عقيدتي خود داشته و از شناخت درست ناتوان مانده اند، در عمل نيز دچار تعصب و فرقه گرايي و تن آسايي شده اند .
به عنوان نمونه در توضيح برداشت هاي ناصواب از مفاهيم اعتقادي و اخلاقي و اجتماعي اسلام شهيد مطهري مي فرمايد : « در ميان كشورهاي دنيا به استثناي بعضي كشورها ، كشورهاي اسلامي عقب‏ مانده‏ترين و منحطترين كشورها است . نه تنها در صنعت عقب هستند ، در علم عقب هستند ، در اخلاق عقب هستند ، در انسانيت و معنويت عقب هستند . چرا ؟ يا بايد بگوئيم ، اسلام ، يعني همان حقيقت اسلام در مغز و روح اين‏ ملتها هست ، ولي خاصيت اسلام اينست كه ملتها را عقب مي‏برد ( دشمنان‏ دين هم بزرگترين حربه تبليغي آنها همين انحطاط فعلي مسلمين است ) و يا بايد اعتراف كنيم كه حقيقت اسلام به صورت اصلي در مغز و روح ما موجود نيست بلكه اين فكر اغلب در مغزهاي ما به صورت مسخ شده موجود است ، توحيد ما توحيد مسخ شده است ، نبوت ما نبوت مسخ شده است ، ولايت و امامت ما مسخ شده است ، اعتقاد به قيامت ما كم و بيش همينطور . تمام‏ دستورهاي اصولي اسلام در فكر ما همه تغيير شكل داده . در دين صبر هست ، زهد هست ، تقوا هست ، توكل هست . تمام اينها بدون استثناء به صورت‏ مسخ شده در ذهن ما موجود است . شايد همان اندازه كه تا به حال در اين‏ جلسات بحث شده است . اين مطلب را تا اندازه‏اي روشن كند . مثلا راجع به‏ تقوا بحث شده است . اگر مطالعه كرده باشيد شايد بتواند آن جزوه‏ها به‏ شما ثابت بكند كه تا به حال تقوا به يك صورت مسخ شده‏اي در ذهن ما بود . هر موضوعي كه بحث شده همه اينگونه است ، كه مي‏فهماند اسلام معكوس شده‏ است .....مسأله ولايت و امامت طرز فكر ما به صورت عجيب و معكوس در آمده‏ است . آيا اين عجيب نيست كه ما مقتداياني مثل اهل بيت پيغمبر داشته‏ باشيم ، علي بن ابي طالب داشته باشيم ، حسن بن علي داشته باشيم ، حسين‏ بن علي داشته باشيم ، زين العابدين داشته باشيم و همچنين ساير ائمه ( ع )، آنگاه بجاي اينكه وجود اين پيشوايان ، محرك ما و مشوق ما باشد به عمل‏ ، وسيله تخدير ما و تنبلي ما و گريز ما از عمل شده است . تشيع و دوستي‏ اهل بيت پيغمبر را وسيله قرار داديم براي اينكه از زير بار اسلام‏ بيرون بيائيم . حالا ببينيد اين فكر چقدر مسخ شده است ! اين حقيقت عالي‏ به شكل منكوس در فكر ما وارد شده ، در ما نتيجه معكوس داده ، وسيله‏ تنبلي شده ، وسيله هيچ كار نكردن با انتظار اينكه همه كارها را مولي كرده‏ ، در قيامت هم مولي مي‏كند . » ( مرتضي مطهري ، ده گفتار ص 144 تا 146 ؛ همچنين جهت آگاهي از ساير نظرات شهيد مطهري ر.ک : مطهري، مرتضي؛ اسلام و مقتضيات زمان، ج 1، انتشارات صدرا، 1368 ؛ انسان و سرنوشت، قم: انتشارات صدرا، بي‌تا ؛ مرتضي مطهري، خدمات متقابل اسلام و ايران، صدرا تهران 1374 ؛ و مقاله : جهان اسلام از نگاه شهيد مطهري ، ابوالفضل هدايتي به نشاني : http://bashgah.net/pages-32721.html)
و براى آگاهى بيشتر از نظر ساير انديشمندان ر.ك: 1- علل پيشرفت و انحطاط مسلمين، زين‏العابدين قربانى 2- علل ضعف و انحطاط مسلمين در انديشه‏هاى سياسى و آراى اصلاحى، سيد جمال‏الدين اسدآبادى، احمد موثق 3- آمريكا پيشتاز انحطاط، روژه گاردى، ترجمه: قاسم منصورى 4- علل انحطاط تمدنها، قانع عزيزآبادى 5- ريشه‏هاى ضعف و عقب‏ماندگى مسلمانان، رجبى 6- رمز عقب‏ماندگى ما، امير شكيب ارسلان، ترجمه: محمد باقرانصارى 7- تاريخ فتوحات اسلامى در اروپا، شكيب ارسلان، ترجمه: على دوانى 8- به سوى قرآن و اسلام، حسين انصاريان 9- تاريخ تمدن، ج 4، ويل‏دورانت، ترجمه: گروهى از نويسندگان 10- فرهنگ اسلام در اروپا، زيگريد هونكه، ترجمه: مرتضى رهبانى 11- تاريخ تمدن اسلام و عرب، گوستاولوبرن 12- تمدن اسلامى پيشگام در علوم و فنون جديد، ج 1 و 2، بولتن انديشه شماره 17 و 18 نهاد نمايندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه‏ها 13- نگاهى به تاريخ جهان، جواهر لعل نهرو 14- تمدن اسلامى از زبان بيگانگان، محمدتقى صرفى 15- تاريخ تمدن اسلام، جرجى زيدان 16- حدود خسارت جهان و انحطاط مسلمين، مصطفى زمانى 17 - اسلام و عقب‌ماندگي اجتماعي ايرانيان، پرسمان ، شماره 74 - اسفند 1387. (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد رهبري، كد: 1/100124711)