بیت المال در دوران معاصر

1. در دوران ما بيت المال چيست؟ 2- به دست كيست؟ 3- به چه مصارفي مي رسد؟

بيت المال، در نظام اقتصادى اسلام، بيشترين مباحث را به خود اختصاص داده و از جايگاهى ويژه برخوردار است. شايد بتوان اولين کاربرد اين واژه را در صدر اسلام جستجو کرد که به محل جمع آوري زکات‌، غنائم جنگي و نيز ماليات‌ها، اطلاق مي‌شد. البته اين مفهوم امروزه معناي گسترده‌تري يافته و شامل هر منفعت و درآمد متعلق به حکومت اسلامي است که بايد با اجازه حاکم مسلمين مصرف شود. در مورد ماهيت بيت‌المال، از زبان حضرت علي (عليه‌السلام) نقل شده که ايشان فرموده‌اند: بيت المال نه مال شخصي امام است و نه مال فردي از مسلمانان، بلكه، از آنِ مسلمانان است كه در اختيار امام گذاشته مي‌شود تا به عدل، به مصرف مسلمانان برسد.
ملاک در مصرف بيت‌المال اين است که در جهت مصالح امت اسلامي هزينه شود که البته تشخيص آن با حکومت اسلامي است. نکته‌اي که در مورد اين بحث در زمان حاضر مطرح است اين‌که پيچيدگي روابط جوامع امروز در بخش‌هاي مختلف سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي باعث شده، مسائل مرتبط با آن نيز پيچيدگي‌هاي خاص خود را پيدا کند و امر بيت‌المال نيز از اين قاعده مستثني نيست.
به طور کلي مي‌توان گفت ماهيت بيت‌المال امروزه در دو بخش قابل بررسي است، اول وجوهات شرعيه، که توسط مسلمانان به عنوان ماليات‌هاي شرعي پرداخته مي‌شود و در اختيار مرجعيت شيعه قرار مي‌گيرد، مانند خمس، زکات يا سهم امام که در راه توسعه علوم اسلامي و نيز انجام امور عام‌المنفعه مصرف مي‌شود. بخشي ديگر مربوط است به هر گونه درآمد دولت و نيز اموالي که در اختيار آن است که بر طبق نظام سياسي جمهوري اسلامي هزينه کردن آن در مسير آباداني کشور برعهده قوه اجرايي و تحت نظارت قوه مقننه است. نقش ولي‌فقيه در اين‌باره را مي‌توان در هر دو بخش پي‌جويي کرد. ولي‌فقيه به عنوان مجتهد هم مي‌تواند در ماليات‌ها و درآمدهاي شرعي تصرف کند و هم در مسائل حکومتي. تنفيذ اختيارات رئيس قوه اجرايي و نيز نظارت عاليه ايشان نسبت به امور را مي‌توان از مصاديق بارز اين نقش دانست.
در مورد اموال دولتي که به عنوان بيت‌المال مدنظر است، اين نکته حائز اهميت است که به منظور سامان‌دهي، نهادهاي خاصي نيز به وجود آمده تا مبناي صحيح مصرف بيت‌المال را تعيين کند. بنابراين مصرف بيت‌المال بر مبنايي ديني و قانوني صورت مي‌گيرد که البته ممکن است همانند هر امر ديگري با سوءاستفاده‌هايي نيز همراه شود. ليکن مهم نوع و مبناي قانوني و شرعي آن است که در جامعه اسلامي تک‌تک افراد مسلمان نسبت به آن داراي وظيفه هستند.
بيت المال در انديشه اسلامي و به تبع آن در نظام اسلامي، به منظور تأمين اهدافي بلندمدت در حركت تكاملى انسان به سوى سعادت مادي و معنوي است. که به نظر مي‌آيد نظام اسلامي نيز به گونه‌اي خاص در مسير رسيدن به اين اهداف است.اين اهداف عبارتند از:
1. هدايت مردم به سمت اخلاق كريمه و ارزش‌هاي معنوي.
2. استقرار عدالت اجتماعي و اقتصادي در جامعه.
3. رشد استعدادها و شكوفايي ابتكار و خلاقيّت انسان‌ها.
4. ريشه كن كردن فقر از جامعه.
5. رسيدگي به مصالح و منافع مردم به خصوص محرومان و مستضعفان.
6 . پيشرفت و آباداني کشور
توجه به اصولي هم‌چون « برقراري عدالت اجتماعي و قسط قرآني»، «عمران و آبادي» و «رسيدگى به مشكلات مردم» نکته حاثز اهميت در بحث بيت‌المال است.
دست‌يابي به هر يك از اين اصول، آثار و ثمرات فراوانى در مسايل اجتماعى، اقتصادى و سياسى دارد که مستلزم بهره‌وري صحيح از بيت‌المال است و رعايت آنها، نقش بسزايى در تحول و بهبودى وضع جامعه خواهد داشت. بحث نظارت و چگونگي مصرف بيت‌المال نيز از وظايف اصلى و اساسى حاكم اسلامى است که مي‌تواند اين روند را از لغزش‌ها مصون بدارد.
از اين رو، لازم است با متخلفان در اين عرصه برخورد شديدي صورت گيرد تا بتوان از ظرفيت‌هاي بيت‌المال در جهت پيشرفت کشور بهره برد.
(لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد رهبري، كد: 1/100114167)