آيت الله بروجردي-آيت الله بروجردي-امام(ره) و آيت الله بروجردي

چرا امام(ره) در زمان آقاي بروجردي(ره) در مسائل سياسي به طور قوي پيگيري نمي كرد؟

بررسي دقيق فعاليت هاي حضرت امام (ره) در دوران زعامت آيت الله بروجردي ، مبين اين واقعيت است که هر چند حضرت امام ( ره) در اين مقطع زماني جايگاهي ممتاز و برجسته همانند نقش رهبري بعد از وفات آيت الله بروجردي و سالهاي 1341 به بعد تاپيروزي انقلاب در حوزه و جامعه ندارند ، اما در همان دوران نيز مسائل سياسي را پيگيري نموده به صورت بسيار جدي به دنبال زمينه سازي و تهيه مقدمات و شرايط لازم براي ايجاد يک تحول اساسي در حوزه هاي علميه ، جامعه و تغيير نظام سياسي بودند . تبيين اين موضوع نيازمند توجه به مطالب ذيل مي باشد :
يكم . نگاهي به آثار و انديشه هاي حضرت امام (ره) حتي در دوران جواني بيانگر اعتقاد راسخ ايشان به پيوند دين و سياست و لزوم توجه به مسائل سياسي و اجتماعي جامعه اسلامي و جهان مي باشد . امام از سنين جواني و دوران طلبگي علاقه خاصي به پيگيري مسايل سياسي و اجتماعي داشت و بر همين اساس با حضور در متن جريان از نزديك با مسائل مبارزه و چگونگي ستيز روحانيت و رضا خان آشنا مي شد در اين ميان مبارزات روحاني مجاهد آيت الله مدرس تأثير خود را بر روح پرشور امام بر جاي مي نهاد . ايشان از طريق تماس مداوم با علما و روحانيوني كه در پي نهضت ضد انگليسي مردم عراق به ايران مي‌آمدند و از طريق تماس با شخصيتهاي روحاني عصر مشروطيت و بالاخره پيگيري دائمي اخبار و حوادث روز از طريق وسايل ارتباط جمعي همواره تلاش مي‌كرد تا در متن تحولات سياسي و اجتماعي ايران و جهان اسلام قرار گيرد. امام از نادرترين روحانيون حوزه علميه قم بود كه در 1299 ش در عين جواني و در حالي كه تنها 18 سال داشت كودتاي رضاخان را محكوم كرد.
او در تمام طول دو دهه حكومت رضاخان در برابر برنامه‌هاي ضد اسلامي وي از قبيل كشف حجاب‌، جدايي دين از سياست‌، رواج فرهنگ اروپايي در ايران‌، اهانت به روحانيت وغيره‌، علناً موضعگيري مي‌كرد. كتاب كشف الاسرار وي كه دو سال پس از فرار رضاخان از ايران و در 1322 ش نوشته شد، مواضع ايشان را در سالهاي اختناق رضاخاني نشان مي‌دهد. اين در شرائطي بود كه در حوزه علميه قم و در ساير مجامع مذهبي و اسلامي در ايران، كمتر كسي جرأت اعتراض به اقدامات رضاخان را داشت‌. امام در «كشف الاسرار» فجايع سلطنت 20 ساله پهلوي را افشا كرد و با دفاع از اسلام و روحانيت به پاسخگويي به شبهات و حملات تبليغاتي منحرفين پرداخت و براي نخستين بار ايده حكومت اسلامي و ضرورت قيام براي تشكيل آن را مطرح ساخت‌. در ارديبهشت 1323 اولين بيانيه سياسي امام كه در آن علماي اسلام و جامعه اسلامي به قيام عمومي دعوت شده بودند، صادر شد. لحن و محتوي بيانيه و مخاطب آن به روشني گواهي مي‌دهد كه امام در آن شرايط اسفبار حوزه‌ها، انتظار انقلاب نداشت، بلكه انگيزه وي صرفاً به صدا درآوردن زنگ خطر براي طلاب جوان بود.
دوم . در بررسي ميزان فعاليت‏هاي سياسي علما، بايد به اين مهم توجه داشت که اين موضوع، با عوامل مختلفي نظيرتوانايي‏هاي اشخاص، شرايط محيطي و ميزان نياز جامعه و ...در ارتباط است . در دوران مرجعيت آيت الله بروجري برخي از ويژگي ها و توانايي اجتماعي حضرت امام (ره) و زمينه هاي لازم براي حضور فعال و موثرتر ايشان در صحنه سياسي وجود نداشت ؛ زيرا از يکسو زعامت ديني و رياست آيت الله بروجردي (ره) بر حوزه هاي علميه و جامعه اسلامي ايران پذيرفته شده بود و اکثريت حوزه هاي علميه و جامعه متدينين خط و مش و روش فکري ايشان (آيت الله بروجردي ) را به عنوان رهبر ديني و اجتماعي قبول داشتند . و از سوي ديگر حضرت امام علي رغم توانايي هاي علمي و اخلاقي بالا هنوز به عنوان مرجع تقليد يا رهبر سياسي شناخته شده در سطح حوزه يا جامعه نبودند . از اين رو برخي فعاليت هاي سياسي ايشان در سطح جامعه از تاثير گذاري چشم گيري برخوردار نبود . اما علي رغم اين دو نکته حضرت امام (ره) تمام تلاش خويش را براي ايجاد تحول در حوزه و جامعه به کار گرفت تا زمينه هاي لازم را براي اصلاح ساختار سياسي فاسد آن روز به وجود آورد .
در اين راستا امام خميني(ره) كه با دقت شرايط سياسي جامعه و وضعيت حوزه‌ها را زير نظر داشت، دريافت كه تنها نقطه اميد به رهايي و نجات از شرايط ذلت باري كه پس از شكست مشروطيت و به خصوص پس از روي كار آمدن رضاخان پديد آمده است، بيداري حوزه‌هاي علميه و پيش از آن تضمين حيات حوزه و ارتباط معنوي مردم با روحانيت است. متاسفانه در اين ايام روحانيت ايران در پي تبليغات وسيع رسانه هاي دولتي و شرايط پيش آمده بعد از نهضت مشروطيت دچار انزواگرايي شده بود به گونه اي كه تدريس و تدرس رشته هائي چون عرفان و فلسفه از سوي بعضي كج انديشان و راحت طلبان مقدس مآب مهجور و مطرود معرفي شد و امام خميني (س) ناگزير به تغيير مكان درس وتدريس در خفا گرديد .
امام خميني(ره) در تعقيب هدف‌هاي ارزشمند خود، در سال ‪ ۱۳۲۸‬هجري شمسي طرح اصلاح ساختار حوزه علميه را با همكاري آيت‌الله مرتضي حائري تهيه كرد و اين طرح از سوي شاگردان امام(ره) و طلاب روشن ضمير حوزه مورد استقبال و حمايت قرار گرفت. همچنين ايشان از آيت الله بروجردي براي هجرت به قم و پذيرش مسئوليت خطير زعامت حوزه مجدانه تلاش كرد . امام در سالهاي مرجعيت آيت الله العظمي بروجردي، در ايجاد نظم وانضباط در امر تعليم و تربيت و شهريه و ساير امور طلاب حوزه علميه قم با ايشان همكاري نزديك داشت‌. در آن اوقات امام سعي داشت تا مسائل حوزه و جامعه و جريانات سياسي كشور را به اطلاع ايشان برساند. براي ايجاد تحول در برنامه دروس حوزه و ارتقاء علمي طلاب و به پيشنهاد امام، جمعي از علماي حوزه، مسئول اين كار شدند و خود امام نيز با آنها همكاري مي‌كرد.
به پاس اين خدمات‌، آيت الله بروجردي نيز احترام و اعتماد خاصي براي امام قائل بود؛ تا جائي كه در موارد زيادي ايشان را به نمايندگي تام الاختيار خود در اداره حوزه مي‌گماشت‌. آيت الله بروجردي امام را «چشم و چراغ حوزه‌» مي‌دانست و در بسياري موارد هنگام تصميم‌گيري‌، با ايشان به مشورت و گفتگو مي‌پرداخت‌. براساس اسناد و اطلاعات و خاطرات موجود، امام در دوران زعامت آيت الله بروجردي سعي خويش را صرفنظر از تحقيق و درس و بحث در رشته‌هاي مختلف، تدريس فلسفه، عرفان و فقه و اصول، همچنين تربيت شاگردان، مصروف حمايت از اقتدار مرجعيت و حوزه‌هاي علميه از يكسو و انتقال اطلاعات سياسي و اجتماعي و ارزيابي‌هاي خويش از مسائل روز و هشدارهاي به موقع در مورد هدفهاي رژيم شاه و جلوگيري از نفوذ عناصر كج فهم و راحت طلب به داخل حوزه نموده است‌. او در همين حال ارتباط خويش را با عناصر سياسي موجه در تهران و شخصيتهايي چون آيت‌الله كاشاني ادامه مي‌داد و از طرق مختلف از جمله پيگيري مستمر مذاكرات مجلس شوراي ملي و نشريات معتبر وقت‌، تحولات جاري را به دقت زير نظر داشت و آنها را به اطلاع آيت الله بروجردي مي‌رساند.
در هر صورت زندگي امام در سالهاي 1320 تا وفات آيت الله بروجردي در 1340 عمدتا در نقش فعال ايشان در حوزه علميه قم و در ارتباط نزديك با مرجعيت تقليد و تقويت هرچه بيشتر رشته‌هاي تماس حوزه با حوادث و مسائل سياسي روز و فراهم نمودن زمينه ها و شرايط لازم براي تحولات اساسي قابل تحليل و ارزيابي است .
جهت مطالعه بيشتر ر.ک :
1 . انديشه سياسي امام خميني (ره) ، يحيي فوزي ، قم : معارف ، 1384 .
2. انديشه هاي فقهي سياسي امام خميني (ره) ، کاظم قاضي زاده ، مرکز تحقيقات استراتژيک رياست جمهوري ، 1377 .
3 . نهضت روحانيون ايران، علي دواني.
4 . بررسي و تحليلي از نهضت امام خميني، سيد حميد روحاني.
5 . زندگينامه سياسي امام خميني، محمد رجبي مركز اسناد انقلاب اسلامي.
6 . حديث بيداري، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني، حميد انصاري.
7 . تاريخ شفاهي انقلاب اسلامي (از مرجعيت امام خميني تا تبعيد)، عبدالوهاب فراتي، مركز اسناد انقلاب اسلامي.
8 .ادوار پنج‌گانه زندگاني امام خميني ، موسسه مطالعات و پژوهشها ي سياسي.
9 . مبارزات و قيام 15 خرداد ، پايگاه اطلاع رساني موسسه تنظيم و نشرآثار امام خميني (ره) .
10 . گذري بر زندگي امام خميني (ره) از طلوع تا غروب ، خبرگزاري جمهوري اسلامي . (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد رهبري، كد: 43/100100980)