عملكرد خبرگان-تاريخچه خبرگان رهبري

مجلس خبرگان رهبري چگونه شكل گرفت و تاكنون چه دوره‏ها و اقداماتي داشته؟

با پيروزى انقلاب اسلامى و فروپاشى نظام 2500 ساله استبدادى، حكومتى «مردمى» مبتنى بر آموزه‏هاى اصيل «اسلامى»، در جامعه اسلامى ايران شكل گرفت. نظام نوپاى «جمهورى اسلامى» تحولى ژرف در ساختار حكومت پديد آورد و قانون اساسى، تشكيلات، نهادها و ساير عناصر ضرورى جديد را كه لازمه حيات يك نظام سياسى است، را اقتضا مى‏نمود. در اين ميان تنظيم و نهادينه كردن «رهبرى» از اهميت و اولويت به مراتب بيشترى برخوردار بود؛ زيرا رهبرى ركن اساسى و محور اصلى نظام سياسى اسلام بوده و از اساسى‏ترين عوامل پيروزى انقلاب اسلامى، حفظ و تداوم آن به شمار مى‏رود. و در قانون اساسى و ساختار نظام جمهورى اسلامى نيز از جايگاه ويژه‏اى برخوردار است؛ از اين رو تنظيم و نهادينه كردن رهبرى به صورت قانونى حفظ و حراست از جايگاه آن در دوره‏هاى بعد و ساير مسائل مرتبط با آن، احساس نياز براى تشكيل مرجع قانونى كه بتواند به اين نيازهاپاسخ گويد، را بيش‏تر مى‏نمود؛ و بدين ترتيب «مجلس خبرگان رهبرى» پا به عرصه وجود گذاشت.
دوره‏هاى سه گانه مجلس خبرگان‏
مجلس خبرگان رهبرى، از ابتداى شكل‏گيرى تاكنون سه دوره داشته، كه مدت هر دوره، هشت سال مى‏باشد. مقدمات اولين دوره در سال 1361 فراهم شد؛ اين انتخابات به خاطر آن كه هنوز در مورد وظايف و اختيارات آن شبهاتى وجود داشت و به ويژه حضرت امام هنوز در قيد حيات بودند، داراى حساسيت‏هايى بود ر.ك: مجلس خبرگان، احمد حبيب نژاد، تهران: كانون انديشه جوان 1385، ص 18. و عده‏اى اختيارات مجلس خبرگان همچون حق عزل و نظارت بر ايشان را نوعى تضعيف رهبرى مى‏دانستند. حضرت امام در مقابل اين فضا فرمودند: «[آن چه‏] امروز در ملت ما مطرح است [درباره‏] قضيه مجلس خبرگان براى تعيين رهبرى، اين مسئله است كه نبايد ملت ايران‏براى آن كم ارج قائل باشد، الان يك دسته از قرار شنيدم دور افتاده‏اند كه اين مجلس خبرگان نبايد باشد براى اين كه تضعيف رهبرى است. مجلس خبرگان تقويت رهبرى است» امام خمينى، صحيفه نور، ج 17، ص‏77..
دوره اول؛ سرانجام انتخابات دوره اول مجلس خبرگان، در روز جمعه، 19/9/1361، هم زمان در سراسر كشور، با نظارت شوراى نگهبان و بر طبق قانون و آيين‏نامه‏اى كه فقهاى شوراى نگهبان تصويب كرده بودند، و در شرايطى كه كشور مورد هجوم نظامى بيگانگان بود، با شركت هجده ميليونى مردم فهيم، شجاع و مقاوم ايران انجام شد و منتخبين ملت در بيست و سوم تيرماه 1362، رسماً فعاليت خود را با پيام حضرت امام(رحمه‏الله) ر.ك: همان، ج 18، ص 41.، آغاز كردند. تشكيل اين مجلس در شرايط حساس آن روز آثار و نتايج بسيار درخشانى را براى آينده انقلاب اسلامى به ارمغان آورد و بازتاب‏هاى گسترده‏اى‏در محافل سياسى و مطبوعاتى جهان داشت ر. ك : پرسش‏ها و پاسخ‏هايى درباره مجلس خبرگان رهبرى، سيد محمد مسعود معصومى و همكاران، قم : دبيرخانه مجلس خبرگان رهبرى، 1385، به نقل از كتابخانه الكترونيك سايت خبرگان ؛ روزنامه كيهان، 24/4/62.. به طورى كه حضرت امام(رحمه‏الله) بعد از انتخابات مجلس خبرگان فرمودند: «انقلاب تثبيت شد. مى‏توانم راحت بميرم و از آينده مطمئن باشم» فصلنامه حكومت اسلامى، سال هشتم، ش‏2، ص‏224، 225.
و روزنامه «كرسنت اينترنشنال»،چاپ كانادا دراين‏باره مى‏نويسد: «تأسيس خبرگان، نشان‏گر سبكى جديد در امر انتخاب شوراى رهبرى است. قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران، تشكيل نظام‏هاى نوين اسلامى را به دست نسل‏هاى مسلمان آينده نويد مى‏دهد. با تشكيل مجلس خبرگان، همه نهادهاى پيش‏بينى شده در قانون اساسى تحقق مى‏يابد؛ ولى نهادهايى مانند خبرگان، كه هنوز تجربه نشده‏اند، در بوته آزمايش سختى قرار گرفته‏اند؛ اما به نظر مى‏رسد كه با وجود دشمنى‏هاى جهانى، هم‏چنان استوار و پابرجا بمانند ر. ك: كرسنت اينترنشنال، 16/11/1982..
مهم‏ترين اقدام در كارنامه مجلس اول خبرگان رهبرى، انتخاب شايسته و سريع حضرت آيةاللَّه خامنه‏اى به عنوان رهبر، پس از ارتحال حضرت امام خمينى(رحمه‏الله) است كه توانست جلوى بسيارى از آسيب‏هاى احتمالى را بگيرد.
دوره دوم؛ دومين دوره مجلس خبرگان در تاريخ 16 مهر 1369 برگزار شد. اين دوره با شرايط پس از جنگ و تثبيت نظام اسلامى در ابعاد مختلف سياسى، اجتماعى و اقتصادى مصادف بود. رهبر منتخب خبرگان، با توان و قاطعيت كامل، مسير انقلاب را در همان راهى كه امام راحل(رحمه‏الله) ترسيم فرموده بودند، هدايت مى‏نمودند و از نگاه خاص و عام، جانشين صالحى براى بنيان‏گذار كبير انقلاب اسلامى ايران به شمار مى‏آمدند. از اين رو،مسئله خاصى كه مربوط به مسؤوليت خطير مجلس خبرگان باشد، به وجود نيامد و عملكرد خبرگان در اين دوره، بيشتر بر محور بررسى و اصلاح موادى از آيين‏نامه و فعاليت كميسيون‏هاى مربوط، متمركز بود.
دوره سوم؛ اين‏دوره ازسال‏1378 آغاز شد؛ در اين‏دوره مجلس‏خبرگان، فعاليت خود را با برگزارى دو اجلاسيه در سال، به انجام مسؤوليت‏هاى ذيل پرداخت:
1. انتخاب اعضاى كميسيون‏ها، فعاليت كميسيون‏ها در طول سال و ارائه گزارش عملكرد آن‏ها در هر اجلاسيه، بحث و بررسى درباره مهم‏ترين مسائل فرهنگى، اقتصادى و سياسى نظام اسلامى در سخنان پيش از دستور نمايندگان و دعوت از شخصيت‏هاى كشورى، براى مطرح كردن و تبادل ديدگاه‏ها درباره مسائل ياد شده.
2. بحث و بررسى درباره طرح‏هاى ارائه شده و راهكارهاى پيشنهادى، در جهت انجام دادن مسؤوليت‏هاى اين نهاد.
3. انجام دادن اصلاحات و تغييرات در برخى مواد آيين‏نامه و تصويب موادى ديگر.
4. تنظيم و تدوين موضوعات مطرح شده در مذاكرات و نطق‏هاى پيش از دستور - كه مربوط به نهادها و دستگاه‏هاى مختلف كشور بوده است - و ارائه آن مطالب، به مقام معظم‏رهبرى.
5. انجام دادن فعاليت‏هاى فرهنگى و تحقيقات علمى، تشكيل ميزگردهاى علمى با حضور اعضاى خبرگان و ديگر شخصيت‏هاى علمى حوزه و دانشگاه، درباره موضوعات مربوط به مجلس خبرگان.
6. موضع‏گيرى‏ها درباره مسائل و موضوعات مهم روز، در قالب بيانيه‏هاى هر اجلاسيه و...، از جمله فعاليت‏هاى اين دوره مى‏باشد درباره آمار شركت كنندگان در اين سه دوره گفتنى است: انتخابات دوره اول از مجموع 871/277/23 نفر واجد شرايط، 061/013/18 نفر رأى خود را به صندوق‏ها ريختند كه بنابر اين آمار، 38/77 درصد دارندگان شرايط، در انتخابات نخستين دوره مجلس خبرگان رهبرى مشاركت داشته‏اند. و در انتخابات دوره دوم، از ميان 084/280/31 نفر داراى شرايط رأى دادن، 378/258/12 نفر، يعنى حدود 41 درصد مشاركت داشته‏اند. در انتخابات دوره سوم نيز از مجموع 597/570/38 نفر واجد شرايط، تعداد 869/857/17 نفر آراى خود را به صندوق‏ها ريختند كه بنابراين آمار، 3/46 درصد از دارندگان شرايط، در انتخابات سومين دوره مجلس خبرگان رهبرى مشاركت داشته‏اند.. (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد رهبري، كد: 1/500023)