گفتمان توسعه و استعاره های ضد تولید

مصرفگرایی علاوه برآنكه در نگاه شریعت اسلام پدیده ای بسیار مذموم است در برآوردی منطقی در جامعه ای چون ایران كه به لحاظ فرهنگی تقابلی آشكار با جوامع غربی دارد و خود مدعی داشتن مدلی بومی شده برای توسعه است نیز پدیده ای بسیار زیانبخش و آسیب رسان به نظم جامعه اسلامیست. استعاره مصرف و مصرفگرایی مقوله ایست كه جایگاه آنرا نمی توان در جامعه ایرانی نادیده گرفت. مصرف بی رویه كالاهای بنجل، لوكس و در مجموع كالاهایی كه به هیچ وجه جزئی از نیازهای ضروری جامعه ایرانی نیست به ویژه در سالهای اخیر و با هجوم واردات خارجی تبدیل به بخشی ناگسستنی از گفتمان توسعه ایرانی گردیده است. در این رویكرد كه با خوانشی ناقص از گفتمان غربی توسعه صورت پذیرفته است مصرف و مصرفگرایی نه تنها پدیده ای مذموم و غلط برشمرده نمی شود بلكه در قاطبه موارد به عنوان عاملی برای فخر و بالیدن خانواده های ایرانی تبدیل شده است.

شكستهای مفتضاحانه ارتش قاجار از روسیه تزاری سرآغازی برای ورود ایران به دنیای مدرن بود. در این دوران ایرانیان بیش از هر زمان دیگر عقب افتادگی خود از قافله تمدن را درك كردند. از همانجا تلاشهای گوناگونی برای رفع این عقب افتادگی آغاز گردید. برخی تلاشها از بالا به پایین(مانند اقدامات سیاستمدارانی چون قائم مقام و امیركبیر) و برخی دیگر از پایین به بالا( مانند نهضت مشروطه) بروز یافتند. در این میان ساختن كشوری پیشرفته و توسعه یافته دغدغه اصلی هر دو گروه را تشكیل داده بود. اكثر این تلاشها در راستای پیاده كردن الگوی اولیه این هدف كه در جوامع غربی به منصه ظهور رسیده بود، صورت می پذیرفت. این اقدامات به ویژه در دوران سلطنت رضا پهلوی به اوج خود رسید. دولت وی با تاكید افراطی بر مدل غربی توسعه با الگو قرار دادن نمونه شرقی در حال توسعه كه توسط آتاتورك در تركیه پیاده شده بود به دنبال آن بود تا به گمان خود ایران را به قافله تمدن روز دنیا برساند. اقدامات او و پسرش برخی تحولات ظاهری را در پی داشت اما به دلیل نگاه غلط به مفهوم توسعه هیچگاه از دل اقدامات آنها گفتمانی صحیح در باب توسعه كه ناظر به مولفه های بومی ایرانی باشد حاصل نشد و نتیجه آن شد كه یك مفهوم ناقص و ابتر از مفهوم توسعه در جامعه ایران رواج پیدا كند.

مفهوم توسعه و توسعه یافتگی به عنوان یكی از نتایج اصلی و میوه های تمدن مدرن پیوندی ناگسستنی با مفهوم نوسازی دارد. رهایی از انگاره های سنتی و لزوم داشتن عقلانیتی مدرن ازجمله شاخصه های اصلی توسعه یافتگی در هر جامعه است. در گفتمان غربی توسعه، جایگاه تولید اقتصادی جایگاهی بی مانند بوده و توسعه اقتصادی مبنای اصلی توسعه یافتگی یك كشور را تشكیل داده است. در این گفتمان به تبع تولید برای بازارهای داخلی و خارجی مقوله مصرف و مصرفگرایی از دیگر شاخصه های دارای اهمیت به ویژه در رویكرد سرمایه داری توسعه است. ایالات متحده آمریكا به عنوان توسعه یافته ترین كشور جهان پرمصرفترین كشور جهان نیز می باشد. اما نكته ای كه باید بدان تاكید نمود آنست كه در جامعه ای مثل آمریكا در تراز دو شاخصه تولید و مصرف كفه ترازو به شكل عیانی به سمت تولید سنگینی كرده و اساساً از لوای همین تولیدات است كه جامعه و دولت می تواند با درآمد حاصله اقدام به مصرف گسترده داشته باشد.

این رویه علاوه برآنكه در نگاه شریعت اسلام پدیده ای بسیار مذموم است در برآوردی منطقی در جامعه ای چون ایران كه به لحاظ فرهنگی تقابلی آشكار با جوامع غربی دارد و خود مدعی داشتن مدلی بومی شده برای توسعه است نیز پدیده ای بسیار زیانبخش و آسیب رسان به نظم جامعه اسلامیست. استعاره مصرف و مصرفگرایی مقوله ایست كه جایگاه آنرا نمی توان در جامعه ایرانی نادیده گرفت. مصرف بی رویه كالاهای بنجل، لوكس و در مجموع كالاهایی كه به هیچ وجه جزئی از نیازهای ضروری جامعه ایرانی نیست به ویژه در سالهای اخیر و با هجوم واردات خارجی(به ویژه كالاهای مصرفی و تجملاتی) تبدیل به بخشی ناگسستنی از گفتمان توسعه ایرانی گردیده است. در این رویكرد كه با خوانشی ناقص از گفتمان غربی توسعه صورت پذیرفته است مصرف و مصرفگرایی نه تنها پدیده ای مذموم و غلط برشمرده نمی شود بلكه در قاطبه موارد به عنوان عاملی برای فخر و بالیدن خانواده های ایرانی تبدیل شده است.

برای فهم این ادعا كافیست(به عنوان یك مثال بسیاری بارز) به حضور انواع و اقسام تلویزیونهای ال سی دی، ال ای دی، انواع و اقسام اتومبیلهای لوكس وارداتی، انواع پوشاكهای نوظهور، دكوراسیونهای عجیب و غریب منزل و دفتركار و . . . كه تنها كاربردی فخرفروشانه داشته و در اندك موارد برای رفع نیاز خریداری شده است اشاره كرد. استعاره مصرف تنها به عنوان یكی از هزاران استعاره رایج در گفتمان توسعه با خوانشی كاملا متضاد با مفهوم اصیل و بالقوه توسعه ایرانی(كه از قضای روزگار قناعت شاخصه اصلی آن را تشكیل داده است)، در تقابلی عیان با تولید ملی متاسفانه روز به روز پر رونقتر شده است. مصرفگرایی در جامعه ای كه متاسفانه و به دلایل گوناگون سیاسی نتوانسته جایگاه مطلوبی را در تولید كالاهای غیرنفتی داشته باشد آفتیست كه دیر یا زود جامعه را با دشواریهای گسترده ای مواجه خواهد ساخت.

تغییر در استعاره های اصلی گفتمان توسعه و جهت دهی آنها در مسیر گسترش تولید ملی،[i] استفاده از كار، سرمایه و كالای ایرانی شدنی نیست مگر با خواست و اراده ای از سوی تك تك مسئولین و مردم. ترویج استعاره قناعت به جای استعاره مصرف، استعاره كار به جای استعاره راحت طلبی، استعاره تفكر به جای استعاره بی دغدغگی و دیگر استعاره های بنیادین در امر توسعه بدون تردید به مرور جامعه را به سمتی پیش خواهد برد كه مصرفگرایی رایج در جامعه ایرانی تبدیل به عاملی برای بر هم خوردن نظم و ثبات اجتماعی جامعه و به تبع واكنش اجتماعی خواهد شد.

پی نوشتها

--------------------------------------------------------------------------------

[i] - به ویژه در كالاهایی كه ایران در تولید آنها مزیت نسبی دارد

(نقدی بر گفتمان ایرانی توسعه ،جواد حق گو ،24/1/91، مرکز اسناد انقلاب اسلامي)

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
1 + 17 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .