واژه انقلاب در قرآن؟

مفهوم واژه انقلاب در قرآن و در فرهنگ سياسي ايران چيست؟

انقلاب برآيند حوادث و دگرگوني هاي مختلف تاريخي يك كشور است لذا در وقوع اين پديده مجموعه تحولات و شرايط فكري،‌ فرهنگي، اجتماعي، اقتصادي و سياسي مداخله دارد. در فلسفه سياسي و علوم سياسي_اجتماعي به انقلاب با دو ديد متفاوت نگريسته مي شود. انقلاب به مفهوم سياسي آن كه بيشتر به جانشيني ناگهاني و شديد گروهي كه حكومت را در دست نداشته اند، به جاي گروه ديگري كه قبلا گروه سياسي و اداره كشور را در اختيار خود داشته اند گفته مي شود. (هانا آرنت،‌ انقلاب، ترجمه عزت الله فولادوند،‌ تهران:‌ انتشارات خوارزمي 1361،‌ ص 65) بدين ترتيب «انقلاب دگرگوني بنيادي در همه زمينه هاي اجتماعي، اخلاقي، اقتصادي، حقوقي و بويژه سياسي است، نسبت به آنچه پيش از انقلاب استوار و پابرجا بوده است و اين دگرگوني ها هميشه با سرنگوني نظام سياسي حاكم پيش مي آيد و كمتر با آرامش همراه بوده و اغلب با كارهاي خشونت آميز و ويرانگري و خونريزي ها همگام مي باشد» (عبدالحميد ابوالمحمد، مباني سياست، تهران؛‌ توس 1376، ص 364.) مفهوم انقلاب در ديد جامعه شناسانه بيشتر به امور اجتماعي مربوط مي شود تا به امور سياسي و به همين دليل تحليل جامعه شناسانه انقلاب عبارت است از باز يافتن تركيب علل عمومي و علل فرعي كه تار و پود رويدادها را بهم مي بافند.(ريمون آرون، مراحل اساسي انديشه در جامعه شناسي، ترجمه باقر پرهام، ص 303) در تبيين جامعه شناسانه انقلاب بر نقش عنصر اراده انساني و پيشرو بودن تحول انجام گرفته و تخريب و قهرآميز بودن تاكيد مي شود.

بي شك انقلاب به مفهوم سياسي با تحولات ديگر سياسي چون كودتا كه در آن رهبري و قدرت و سياست حاكم دست به دست مي شود و يا شورشي كه فقط موجب تحولاتي در برخي از سياست گذاريها و احيانا در بعضي نهادها مي گردد متفاوت مي باشد چنانكه از نظر جامعه شناسي نيز پديده اجتماعي انقلاب با رفرم كه معمولا به تحولات روبنائي و سطحي با حفظ نظام موجود گفته مي شود تفاوت دارد.

انقلاب در قرآن :

با مروري بر آيات قرآن كريم مي توان دريافت كه واژه انقلاب و معادل عربي آن يعني «الثوره» در قرآن مطرح نشده است ، با اين حال اين بدين معنا نيست كه هيچ پيوندي ميان آموزه هاي قرآني با مفهوم و حقيقت انقلاب نمي توان يافت . در واقع اگر چه به لحاظ لغوي واژه قرآن و معادل آن در قرآن وجود ندارد اما آموزه هايي در آن وجود دارد كه با انقلاب در ارتباط مي باشد كه به برخي موارد آن اشاره مي كنيم :

1 – مبناي كلامي انقلاب :

همانگونه كه در ابتداي اين مطالب اشاره شد انقلاب يك تحول اجتماعي است كه با هدف تغييرات بنيادين در اجتماع صورت مي گيرد . از طرفي اصلي ترين ركني كه در هر انقلابي وجود دارد نقش و تاثير مردم مي باشد . از سوي ديگر انقلاب در جامعه اي رخ مي دهد كه باور عمومي مردم بر امكان تحول و تغيير وجود داشته باشد . به عبارت ديگر در جامعه اي كه باور عمومي مردم بر اين باشد كه عليرغم هر گونه فشاري از ناحيه حكومت ها امكان هيچ گونه تغييري وجود نداشته و سرشت انساني آنها به گونه اي است كه تحت تاثير قوانين جبري هستند كه در اثر آن تحولات اجتماعي به صورت جبري ، ناخواسته ، غير قابل تغيير و از پيش طراحي شده به وجود مي آيد و در واقع امكان طراحي و اجراي هيچ طرح اختياري در مسير تحولات اجتماعي براي آنان وجود ندارد ، اساسا امكان انقلاب وجود ندارد . چنين ديدگاهي همان ديدگاه مشهور جبر گرايانه در كلام است كه متاسفانه در عالم اسلام باعث به وجود آمدن ديدگاه هايي همچون ديدگاه اشاعره در قرون آغازين اسلام شد و به خاطر ديدگاهي كه نسبت به نفي اختيار و اثبات جبر وجود داشت همواره مانعي بر سر راه تحولات اجتماعي مي شد . اين ديدگاه را مي توان ديدگاه مورد علاقه حاكمان جبار و ستمكار طول تاريخ دانست ؛ چرا كه با چنين ديدگاهي حكومت هاي ظالم و مستكبر ، خواست خدا تلقي شده و امكان هر گونه تغيير و تحولي در آن بر اثر خواست و ارده انساني نه تنها امكان پذير نمي شود بلكه حتي مغاير با خواست الهي قلمداد مي گردد . شهيد مطهري در اين زمينه مي نويسد : «تاريخ نشان مي دهد كه مساله قضا و قدر در زمان بني اميه مستمسك قرص و محكمي بوده براي سياستمداران اموري . آنها جدا از مسلك جبر طرفداري مي كردند و طرفداران اختيار و آزادي بشر را به عنوان مخالفت با يك عقيده ديني مي كشتند يا به زندان مي انداختند ، تا آنجا كه اين جمله معروف شد : «الجبر و التشبيه امويان ، و العدل و التوحيد علويان»»(مجموعه آثار شهيد مطهري ، انسان و سرنوشت ، جلد 1 ، ص 376)

بنابر اين براي وقوع يك تحول اجتماعي مهم و بنيادين همچون انقلاب ابتدا بايد اعتقاد به امكان تغيير و تحول اجتماعي وجود داشته باشد و اين اعتقاد مبتني بر اعتقاد به اختيار و آزادي انسانها و نقش اراده انساني در تعيين سرنوشت خود مي باشد . از طرفي در آيات قرآن كريم موارد مختلفي را مي توان دريافت كه به نقش اراده انساني در تحولات فردي و اجتماعي انسان تاكيد دارد كه از جمله آنها مي توان به اين آيات اشاره كرد :

إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ يعني خداوند سرنوشت هيچ قوم (و ملّتى) را تغيير نمى‏دهد مگر آنكه آنان آنچه را در خودشان است تغيير دهند(رعد/11)

ما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَ لكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُون (عنكبوت/40)

ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاس ، فساد در خشكي و دريا به خاطر كارهايي كه مردم انجام داده اند آشكار شده است (روم/41)

و ... .

عمده اين آيات در ارتباط با اثبات اراده و اختيار انساني در هر گونه تغيير و تحولي به صورت كلي مي باشد و از ميان آنها آيه نخست و مشابه آن در سوره انفال ، آيه 53 ، به صورت مستقيم به نقش اراده و اختيار انسان ها در تغييرات اجتماعي اشاره دارد به ويژه اينكه در اين آيات ، از تغييرات مرتبط با «قوم» كه همان تغييرات اجتماعي است سخن به ميان آمده است و صرفا تغيير فردي نمي باشد .

بر اين اساس آياتي كه به نوعي بر امكان تغيير در سرنوشت انسان و نقش آزادي و اختيار اراده انساني تاكيد دارند مبنايي را شكل مي دهند كه زمينه ساز بروز تحولات اجتماعي از جمله انقلاب مي باشد ، و گرنه بدون پذيرش چنين مبنايي ، هيچ تغيير و تحولي رخ نخواهد داد . به همين دليل است كه گفته مي شود قرآن با اين آيات مبناي كلامي تمامي تغييرات اجتماعي از جمله انقلاب را مشخص كرده و زمينه را براي بروز انقلاب در صورت نياز فراهم كرده است .

2 – آياتي كه بر انقلاب به عنوان يكي از اهداف مهم انبياء تاكيد دارد :

دين مبين اسلام ديني است كه فراتر از نيازهاي محدود بشري به نيازهاي واقعي وي توجه دارد . بر اساس آموزه هاي دين مبين اسلام ، عاليترين هدف انسان رسيدن به قرب پروردگار و سعادت اخروي وي است و در اين مسير دنيا وسيله اي است كه با عبور از آن مي توان به اهداف عالي رسيد . از طرفي براي تحقق اين هدف خداوند متعال پيامبراني را فرستاده است تا ضمن ابلاغ پيام پروردگار متعال به بشريت زمينه هاي رشد و سعادت آنان را فراهم نمايند . از طرفي همانگونه كه تجربه تاريخي نيز نشان داده است همواره در مسير حركت انبياء الهي ، موانعي وجود داشته است كه سد راه انبياء مي شدند همچون حكومت هاي طاغوت ، اعتقادات خرافي و ... . بنابر اين مقدمه تحقق هدف انبياء عبارت بود از مقابله با چنين موانعي از جمله طاغوت ها و ستمگران و برچيدن بساط خرافه پرستي ها و ساير موانع هدايت بشريت . طبيعي است كه چنين تقابلي در صورت پيروزي به تغييرات بنياديني منجر مي شود كه مي توان آن را با مفهوم «انقلاب» امروزين توصيف نمود ؛ البته انقلابي كه در چارچوب ديدگاه هاي تنگ نظرانه تئوريسين هاي مادي گرا و اومانيست غربي تعريف نشده باشد ، بلكه انقلاب به مفهوم عامي كه شامل انقلاب هاي ديني از جمله انقلاب اسلامي شود .

بر اين اساس آيات قرآن هدف گذاري حركت انبياء را به گونه اي توصيف مي كند كه از خلال آنها مي توان دريافت كه ميان اين حركت ها و اهداف با انقلاب نسبت مستقيمي وجود دارد . به عنوان مثال مي توان به اين آيات اشاره كرد :

هُوَ الَّذي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى‏ وَ دينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَ لَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُون(صف/9)

طبيعي است كه اظهار كلي دين ، با وجود كراهت مشركان ، با توجه به اينكه اكثر حكومت هايي كه انبيا با آنان مواجه بودند خود مظهر و نماد شرك بوده و مخالف حركت انبياء و در تقابل با آنان بودند مستلزم برخورد با اين حكومت ها و ايجاد تغييرات بنياديني است كه مي توان از آن به انقلاب تعبير كرد .

لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَ أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَ الْميزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَ أَنْزَلْنَا الْحَديدَ فيهِ بَأْسٌ شَديدٌ وَ مَنافِعُ لِلنَّاس(حديد/25)

اين آيه هدف از بعثت انبياء را برقراري عدالت و قسط دانسته و قدرت را كه از آن تعبير به حديد شده است از جانب پروردگار مي داند و محتواي كلي آن به گونه اي است كه بر حاكميت انبياء از جانب پروردگار تاكيد مي كند و طبيعي است كه چنين حاكميتي در جامعه شرك زده آن روزگاران يعني تقابل با اين حكومت ها و تلاش براي تغييرات بنياديني كه در قالب انقلاب قابل تحقق مي باشد .

علاوه بر اين در زمينه موضوعات مرتبط با تغيير و تحولات اجتماعي مي توان به آموزه هاي قرآني فراواني اشاره كرد كه به جهت پرهيز از اطاله كلام فعلا از ذكر آنها خودداري كرده و شما را به مطالعه دو كتاب زير از آثار آيت الله مصباح يزدي كه در اين زمينه بحث مفصلي دارند دعوت مينماييم :

1 - انقلاب اسلامي و ريشه هاي آن ،

2 - جامعه و تاريخ از نگاه قرآن كريم

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
7 + 9 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .