قانونمندی و قانونگرایی در گفتار امام خمینی(ره)

قانونمندی و قانونگرایی در گفتار امام خمینی(ره)؟

امام خمینی بر همه اركان قانون مندی و قانون گرایی تأكید داشت؛ از این رو، همیشه تصویب قوانین اجرای صحیح آن ها، برابری در قبال قوانین و احترام به نهادهایی قانون گذار را گوشزد می فرمود.در این نوشتار با تاكید بر گفتار واندیشه امام خمینی بر قانونگرایی وقانونمداری،به گفتارها و نكاتی در مورد قانون در اندیشه آن بزرگوار اشاره خواهیم كرد.

نظم اجتماعی و روابط انسانی جامعه بشری, كه بستر آسایش, امنیت, رشد و بالندگی است، بر تعیین وظایف و حقوق، و رعایت آن استوار است. قوانین، دولت، نهادهای اجتماعی، قوای قهریّه, همه ابزاری برای تحقق چنین نظم اجتماعی و روابط انسانی اند.از همین رو بخش مهمی از رسالت پیامبران به مرزبندی وظایف و حقوق انسانی برمی گردد و چنان كه بخش دیگر آن روشن ساختن وظایف بندگی و حریم عبودیت است.ادیان الهی، به ویژه آیین اسلام، به دقت و روشنی از این وظایف و حقوق سخن گفته اند،خواه در حوزه زندگی خصوصی و یا زندگی اجتماعی. فروگذار نكردن تعیین خسارت خراش پوست (ارش الخدش) و نیز چگونگی ادای قراردادها از این دقت و شفافیت حكایت دارد. این دقت و روشنی در قوانین مربوط به عبادات و شعائر مذهبی نیز جای تمثیل ندارد.به جز پرداختن به تبیین قوانین،تأكید بر انجام وظایف و رعایت حقوق, و نیز برابری انسان ها و شهروندان در برابر قانون، در سیره پیامبران و پیشوایان دینی بسی آشكار است. امیرمؤمنان می فرمود: «اگر آن چه دخترم به امانت از بیت المال گرفته، شرط ضمان در آن نبود نخستین حد سرقت را در بنی هاشم بر او اجرا می كردم.»(1) و نیز می فرمود: «به خدا قسم، اگر اقلیم های هفت گانه یا آن چه در زیر آسمان ها است به من دهند كه خداوند را با گرفتن پوست جوی از دهان مورچه ای نافرمانی كنم, هرگز نخواهم كرد.»(2)

تشویق به انجام وظایف; بیان پاداش های اخروی و نیز تبیین كیفرهای دنیوی در تخلف از وظایف همه از اجرای مقررات و قوانین گواهی می دهد.

اگر سه عنصر تبیین و شفافیت قوانین، اجرای قوانین و نیز تساوی انسان ها در برابر قانون را اركان مقوله قانون گرایی بدانیم، سابقه دینی و تاریخی آن به قرن ها قبل برمی گردد. و فضل سبقت، از آن ادیان آسمانی و پیامبران الهی خواهد بود.

امروزه پای فشردن بر آن، فراتر از مشاجره های سیاسی، احیای یك ارزش دینی ـ انسانی است.

امام خمینی (ره)، برترین شخصیت قرن بیستم اندیشه‏های بلند و متعالی در زمینه قانونمندی انسانی دارد. شخصیتی كه با توكل بر خدا، رژیم سلطنتی را ویران كرد و در عصر غیبت در كشور ایران حكومت اسلامی را بنیان نهاد و شعاع آن جهان اسلام را نیز فرا گرفت. ایشان نهادهای قانونیِ نظام جمهوری اسلامی را سامان دادند و زمینه‏های تعالی فرهنگ و تمدن دینی را فراهم آوردند و از این رهگذر راه معرفت الهی را برای بشر امروزی نمایان كردند. اكنون می‏بایست محققان و پژوهشگران دینی اندیشه‏های تابناك و قرآنی ایشان را در خصوص فرهنگ قانون و قانونمندی بررسی و مستندات آن را بیان كنند.حضرت امام (ره)، تشكیل حكومت اسلامی را ضروری و موجب اصلاح جامعه و رسیدن به رشد و كمال و سعادت انسان می‏داند و لذا خداوند متعال، در كنار نزول قرآن و احكام شرع، حكومت و دستگاه اجرا و اداره آن را معین كرده است. پیامبر اسلام (ص) هم افزون بر ابلاغ وحی و بیان و تفسیر آن، تشكیلات اجرایی و نظامات سیاسی آن را نهادینه نموده است. ازنظر امام خمینی (ره)، فلسفه حكومت، برای فراهم آوردن زمینه‏های اجرایی قانون است و این امری فراگیر در تمامی نظامات و فرهنگ‏های اجتماعی است، زیرا قانون‏گذاری به تنهایی سعادت بشر را تأمین نمی‏كند و پس از تشریع قانون، بایستی مجریان آگاه، بسترهای اجرایی آن را فراهم آورند و این مهم مختص به زمان و مكان خاصی نیست و در این زمینه می‏فرماید:

به ضرورت شرع و عقل آن‏چه در دوره حیات رسول اكرم (ص) و زمان امیرالمؤمنین (ع) لازم بوده، یعنی حكومت و دستگاه اجرا و اداره پس از ایشان و در زمان ما نیز لازم است .

او بر همه اركان قانون مندی و قانون گرایی تأكید داشت؛ از این رو، همیشه تصویب قوانین اجرای صحیح آن ها، برابری در قبال قوانین و احترام به نهادهایی قانون گذار را گوشزد می فرمود.در این نوشتار با تاكید بر گفتار واندیشه امام خمینی بر قانونگرایی وقانونمداری،به گفتارها و نكاتی در مورد قانون در اندیشه آن بزرگوار اشاره خواهیم كرد.

الف- اهتمام به اجرای قانون

امام در پیام ها و سخنان بسیاری از تأثیر تعهد به قانون در پیشرفت زندگی سخن راندند، و بی قانونی را سبب همه مفاسد اجتماعی می دانستند:

1. در كشوری كه قانون حكومت نكند خصوصا قانونی كه قانون اسلام است این كشور را نمی توانیم اسلامی حساب كنیم.(3)

2. در اسلام, قانون حكومت می كند. پیغمبر اكرم هم تابع قانون بود; تابع قانون الهی, نمی توانست تخلف بكند.(4)

3. باری حكومت در اسلام به مفهوم تبعیّت از قانون است و فقط قانون بر جامعه, حكم فرمایی دارد. آن جا هم كه اختیارات محدودی به رسول اكرم(ص) و ولات داده شده از طرف خداوند است. حضرت رسول اكرم(ص) هر وقت مطلبی را بیان یا حكمی را ابلاغ كرده اند, به پیروی از قانون الهی بوده است.(5)

4. در اسلام آن چیزی كه حكومت می كند یك چیز است و آن قانون الهی است, پیغمبر اكرم(ص) هم به همان عمل می كرده است، خلفای او هم به همان عمل می كردند،حالا هم ما موظفیم كه به همان عمل كنیم, قانون حكومت می كند, شخص هیچ حكومتی ندارد, آن شخص ولو رسول خدا باشد, ولو خلیفه رسول خدا باشد, شخص مطرح نیست در اسلام, در اسلام قانون است، همه تابع قانون اند.(6)

5. ما می خواهیم یك حكومت داشته باشیم كه این حكومت قانون را ملاحظه كند حكومت قانونی باشد.(7)

6. آن حكومتی كه تمام قوانین بشری را، تمام قانون عالم را زیرپا بگذارد و هرجور دلش بخواهد با یك ملتی عمل بكند ما با او مخالفت داریم. ما می خواهیم یك حكومتی باشد مثل حكومت اسلام كه غیر از قانون هیچ چیز حكومت نكند, هیچ, قانون فقط حكومت بكند.(8)

7. من امیدوارم مملكت ما در سال آینده و در این سال در همین سالی كه هستیم مملكتی باشد كه قانون فقط حكم كند. هیچ كس غیر قانون حكم نكند و تمام مجری قانون باشند و كسی در حدود غیر قانونی عمل نكند و همه در حدود خودشان عمل كنند.(9)

8. ما اگر همه اشخاصی كه در كشورمان هستند و همه گروه هایی كه در كشور هستند و همه نهادهایی كه در سرتاسر كشور هستند اگر به قانون خاضع بشویم و اگر قانون را محترم بشمریم, هیچ اختلافی پیش نخواهد آمد. اختلافات از راه قانون شكنی ها پیش می آید.(10)

9. كسانی كه می خواهند قانون را بشكنند این ها دیكتاتورانی هستند كه به صورت اسلامی پیش آمده اند یا به صورت آزادی و امثال این حرف ها.(11)

10. بپذیرید قانون را, همه تان روی مرز قانون عمل بكنید و اگر همه روی مرز قانون عمل بكنند اختلاف دیگر پیش نمی آید.(12)

11. قانون در رأس واقع شده است و همه افراد هر كشور باید خودشان را با آن قانون تطبیق بدهند. اگر قانون برخلاف خودشان حكمی كرد, باید خودشان را در مقابل قانون تسلیم كنند. آن وقت است كه كشور, كشور قانون می شود.(13)

باید توجه داشت كه پاره ای اختیارات فراقانونی كه برای رهبران در هر نظام سیاسی و رهبری فقیه عادل در جمهوری اسلامی ایران پیش بینی شده, امری عقلایی است, و برای خروج از بن بست ها و تنگناهای اجرایی و اداره جامعه می باشد, و این خود امری قانونی است, گرچه مدون و مكتوب نیست. بر این مطلب در سومین فرازی كه از امام نقل شد نیز به صورت ضمنی اشاره شده است.

ب‌- برابری در قبال قانون

تأكید امام بر مساوات همه اقشار و اصناف در برابر قانون اعجاب برانگیز است:

1- قانون كه همه بدون استثنا بایستی از آن پیروی و تبعیت كنند. حكم الهی برای رئیس و مرئوس متبع است, یگانه حكم و قانونی كه برای مردم متبع و لازم الاجرا است, همان حكم و قانون خداست.(14)

2- فرقی ما بین اشخاص نیست در قانون اسلام, فرقی میان گروه ها نیست.(15)

3- همه باید مقید به این باشید كه قانون را بپذیرید ولو برخلاف رأی شما باشد. باید بپذیرید برای این كه میزان اكثریت است.(16)

ج- احترام به نهادهای قانون گذار

1- مجلس شورای اسلامی

امام, مجلس شورای اسلامی را بالاترین مقام و در رأس تمام نهادها جای می داد و به هیچ كس حق نمی داد به این ارگان جسارت روا دارد:

من تكرار می كنم مجلس بالاترین مقامی است در این مملكت, مجلس اگر رأی داد و شورای نگهبان هم آن رأی را پذیرفت هیچ كس حق ندارد یك كلمه راجع به این بگوید, من نمی گویم رأی خودش را نگوید, بگوید رأی خودش را بگوید, اما اگر بخواهد فساد كند, به مردم بگوید كه این شورای نگهبان كذا و این مجلس كذا, این فساد است و مفسد است و یك همچو آدمی, تحت تعقیب مفسد فی الارض, باید قرار بگیرد.(17)

مجلس شورای اسلامی كه در رأس تمام نهادهای نظام جمهوری اسلامی است از ویژگی های خاصی برخوردار است كه مهم ترین آن ها اسلامی ـ ملی بودن آن است.(18)

من تأیید می كنم مجلس را و همیشه سفارش می كنم به ملت كه مجلس را باید تأیید كنند و مجلس از ارگان هایی است كه لازم است بر همه ما كه او را تأیید كنیم و هیچ كس حق ندارد كه به مجلس جسارتی بكند. (19)

البته همیشه در پیام ها و سخنرانی ها، توصیه هاو سفارش هایی داشت كه به حفظ مقام بلند مجلس و جایگاه دینی آن برمی گشت، در این جا به برخی از این نكته ها كه در پیام ایشان به مناسبت گشایش دومین دوره مجلس شورای اسلامی می باشد, فهرست وار اشاره می شود:

1- عالم را جلوه خداوند دانستن؛

2- اجرای سیاست نه شرقی و نه غربی؛

3- رسیدگی هرچه بیشتر به امور محرومان و قشرهای كم درآمد؛

4- رعایت اخلاق اسلامی و ارزش های انسانی، مولفه های این امر عبارتند از:

ـ برخورد با یكدیگر در محیط مجلس و مباحثات بین مخالف و موافق.

ـ برخورد با دولت و وزرا و سایر كارمندان و فرق گذاردن بین نظارت و عیب جویی و استیضاح و انتقام گیری.

ـ در نطق های قبل از دستور, و در همین جا می نویسد كه:

این نكته نیز قابل ذكر است كه اگر در مجلس به كسی كه حاضر نیست و راه به مجلس ندارد كه از خود دفاع نماید حمله ای شد, به او اجازه داده شود یا در مجلس از خود دفاع كند و اگر قانونا اشكالی در این عمل می بینید، رادیو تلویزیون و مطبوعات این وظیفه سنگین را به دوش كشند تا حق مظلومی ضایع نشود و شخصیتی بی دلیل خرد نگردد.

ـ رعایت ضوابط و جوانب حق در بررسی اعتبار نامه ها و….

ـ ساده زیستی و پرهیز از تعلق قلب به مال و منال و جاه و مقام.(20)

2 . شورای نگهبان

امام با قاطعیت فراوان و در بحران ها از نهاد شورای نگهبان و اعضای آن دفاع می كند و بر قوت و كارآمدی آن تأكید می ورزد:

من با نهاد شورای نگهبان صد درصد موافقم و عقیده ام هست كه باید قوی و همیشگی باشد.(21)

شورای محترم نگهبان كه حافظ احكام مقدس اسلام و قانون اساسی هستند مورد تأیید این جانب می باشند و وظیفه آنان بسیار مقدس و مهم است و باید با قاطعیت به وظایف خود عمل كند.(22)

من به این آقایان هشدار می دهم كه تضعیف و توهین به فقهای شورای نگهبان امری خطرناك برای كشور و اسلام است. همیشه انحرافات به تدریج در یك رژیم وارد می شود و در آخر رژیمی را ساقط می نماید. لازم است همه به طور اكید به مصالح اسلام و مسلمین توجه كنیم و به قوانین هرچند مخالف نظر و سلیقه شخصی مان باشد احترام بگذاریم.(23)

البته در كنار تأكید بر حفظ حریم و جایگاه قانون شورای نگهبان یادآوری های لازم را نیز گاهی بیان داشت:

من با نهاد شورای نگهبان صد درصد موافقم و عقیده ام هست كه باید قوی و همیشگی باشد ولی حفظ شورا مقداری به دست خود شماست. برخورد شما باید به صورتی باشد كه در آینده هم به این شورا صدمه نخورد…

شما روی مواضع اسلام قاطع بایستید, ولی به صورتی نباشد كه انتزاع شود(كه) شما در همه جا دخالت می كنید. صحبت های شما باید به صورتی باشد كه همه فكر كنند در محدوده قانونی خودتان عمل می كنید نه یك قدم زیاد و نه یك قدم كم.(24)

تذكر پدرانه به اعضای عزیز شورای نگهبان می دهم كه خودشان قبل از این گیرها, مصلحت نظام را در نظر بگیرند, چرا كه یكی از مسائل بسیار مهم در دنیای پرآشوب كنونی, نقش زمان و مكان در اجتهاد و نوع تصمیم گیری ها است.(25)

د. قرآن بهترین كتاب قانون

از منظر امام خمینی (ره) قرآن برترین و كاملترین كتاب قانون و حاوی همه نیازهای بشر است و مشتمل بر همه چیز است؛ زیرا قرآن،كتاب انسان‏سازی است و در جهت بیانِ راه و روش تربیت و تعلیم انسان در آن از هیچ امری دریغ نشده و به تبیین آن‏ها پرداخته شده است؛ همان‏طور كه در قرآن كریم آمده است: و نزلنا علیك الكتاب تبیانا لكلّ شی‏ء (نحل: 89)، یعنی ما این كتاب آسمانی را بر تو نازل كردیم كه بیانگر همه چیز است.

عبارت تبیانا لكلّ شی‏ء ، یعنی، تبیانِ همه چیز كه نشان‏دهنده آن است كه قرآن متضمن همه مطالب و برترین كتاب قانون است و روشن است كه تبیان بودن قرآن برای همه چیز، می‏باید با توجه به هدف نزول آن باشد كه همان «تربیت و گسترش انسان‏سازی» است. از این جهت در قرآن برای رسیدن به آن هدفِ مقدس، تمام تمهیدات ضروری برای پیمودن این مسیر، بیان شده است. مفسّر معاصر مرحوم علامه محمدحسین طباطبائی در باب این آیه شریفه می‏فرماید: تبیان، همان بیان است و هنگامی كه قرآن، كتاب هدایت است، پس مقصود از تبیان بودن آن برای همه چیز، آن است كه هرچه را در مسیر هدایت انسان بوده است، بدان پرداخته و آن را بیان داشته، مانند، معارفِ حقیقی مربوط به مبدأ و معاد، اخلاق فاضله، شرایع الهیه، قصص و مواعظ . از این‏رو، در نگاه امام خمینی (ره)، قرآن غنی‏ترین كتاب قانون است، قانونی كه صرفا منشأ الهی دارد و لذا از هرگونه تغییر و آسیبی، مصون مانده است. اعتبار و حجیت قرآن، در الهی بودن آن است؛ و بدین جهت قرآن سفره گسترده‏ای برای هدایت همه انسان‏هاست، از شرق تا غرب، از گذشته و حال و آینده تا روز قیامت، كتابی كه تمام افراد بشر می‏توانند از آن بهره‏مند شوند.(26) لذا، تنها هدایت‏یافتگان از این سفره پربركت، راه سعادت را درمی‏یابند و آنان كه از این كتاب گرانسنگ، خود را دور نگه داشته‏اند، سرنوشتی تاریك، برای خویش، ترسیم كرده‏اند. امام خمینی (ره)، قرآن را نور هدایت می‏داند و برای آنان كه از این نور الهی بهره‏ای نبرده‏اند و در ظلمت‏خانه به سر می‏برند، تأسف می‏خورد و در این مورد می‏فرماید:

ای قرآن! ای تحفه آسمانی و ای هدیه رحمانی! تو را خدای جهان برای زنده كردن دل‏های ما و باز كردن گوش و چشم ما فرستاد. تو نور هدایت و راهنمای سعادت ما هستی، تو ما را از منزل حیوانی می‏خواهی به اوج انسانی برسانی... أسفا كه قانون‏های تو در جهان عملی نشد تا همین ظلمتخانه و جایگاه مشتی وحشیان و درندگان كه خود را متمدنین جهان می‏دانند، رشك برین شود و عروس سعادت در همین جهان در آغوش همه درآید .(27)

پایان این نوشتار را با این سخن امام بزرگوار به پایان می رسانیم كه:

اسلام به قانون نظر (آلی) دارد؛ یعنی آن را آلت و وسیله تحقق عدالت در جامعه می داند، وسیله اصلاح اعتقادی و اخلاقی و تهذیب انسان می داند. قانون برای اجرا و برقرار شدن نظم اجتماعی عادلانه, به منظور پرورش انسان مهذّب است.(28)

پی نوشت ها:

1. محمد باقر مجلسی، بحارالانوار, ج40,قم: انتشارات دارالكتب اسلامیه، ص338.

2. سید جعفر شهیدی، نهج البلاغه, تهران، نشر علمی و فرهنگی ، خطبه 224.

3. امام خمینی، صحیفه نور, ج14, ص268.

4. همان, ج10, ص29.

5. موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی ، ولایت فقیه, تهران: موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی،ص34ـ 35.

6. یعقوب جعفری، تفسیر كوثر,تهران: انتشارات هجرت،1381، ج2, ص215.

7.امام خمین، صحیفه نور, ج9, ص42.

8. یعقوب جعفری، كوثر, ج2, ص215.

9. امام خمینی، صحیفه نور, ج14, ص148.

10. همان, ص268.

11. همان.

12.همان, ص244.

13. همان, ص268.

14. موسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی، ولایت فقیه, ص34ـ 35.

15. صحیفه نور, ج9, ص42.

16. همان, ج14, ص244.

17. همان, ص293.

18. همان, ج18, ص273.

19. همان, ج19, ص232.

20. همان, ص7.

21. همان, ص51.

22. همان, ص106.

23. همان, ج18, ص280.

24. همان, ج19, ص51.

25. همان, ج21, ص61.

26. مودب، سیدرضا،فرهنگ قانونمداری در اندیشه های قرآنی امام خمینی (ره) و بررسی مستندات آن،مجله تحقیقات علوم قرآن وحدیث،پاییز وزمستان1383،شمارۀ2،ص33

27. مودب،همان، ص32

28. ولایت فقیه, ص62.

(قانونمندی و قانونگرایی در گفتار امام خمینی(ره) ،آرش بیدالله خانی، مرکز اسناد انقلاب اسلامي،16/9/90 )

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
1 + 6 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .