عاشورا و انقلاب اسلامى

به چه دليل ادعا مى‌كنيد كه انقلاب اسلامى ايران متأثر از قيام امام حسين (عليه‌السلام) و فرهنگ عاشورا است؟ نقش آن در پيدايش، پيروزى و تداوم انقلاب اسلامى چيست؟

 enghelab.gif از ديدگاه بسيارى از انديشمندان و متفكرانى كه در زمينه تبيين علل و عوامل پيروزى انقلاب اسلامى ايران، نظريه‌پردازى نموده‌اند، عامل مذهب از قوى‌ترين و اصلى‌ترين عواملى است كه در پيدايش و پيروزى انقلاب اسلامى نقش بسزايى ايفا نموده است.[1]
 ميشل فوكو فيلسوف مشهور فرانسوى و نظريه پرداز پست مدرنيسم، در تحليل و بررسى عوامل انقلاب اسلامى از «معنويت گرايى سياسى» نام مى‌برد. به نظر او، روح انقلاب اسلامى در اين حقيقت يافت مى‌شود كه ايرانيان از خلال انقلاب خود در جست و جوى ايجاد تحوّل و تغيير در خويش بودند. هدف اصلى آنان ايجاد يك تحول بنيادين در وجود فردى و اجتماعى، حيات اجتماعى و سياسى و در نحوه تفكر و شيوه نگرش بود... آنان راه اصلاح را در اسلام يافتند. اسلام براى آنان هم دواى درد فردى و هم درمان بيمارى‌ها و نواقص جمعى بود.[2]
 آصف حسين در كتاب «ايران اسلامى: انقلاب و ضد آن» بر اين نكته تأكيد دارد كه بايد مطالعه انقلاب با توجه به عنصر ايدئولوژى، نقش اپوزيسيون اسلامى، مشروعيت، آموزش‌ها و خصوصا رهبرى صورت گيرد.[3] حامد الگار نيز در كتاب «ريشه‌هاى انقلاب اسلامى»؛ سه عامل «تشيع، رهبرى امام خمينى رحمه‌الله و طرح اسلام به عنوان يك ايدئولوژى» را به عنوان ريشه‌هاى انقلاب مطرح مى‌كند.[4]
 از سوى ديگر مرورى بر ادبيات سياسى رايج در روند وقوع انقلاب اسلامى، شعارها، سخنرانى‌ها و بيانيه‌هاى انقلابيان و رهبران نهضت، بيانگر اين واقعيت است كه از ميان عناصر مذهبى، «فرهنگ عاشورا و نهضت امام حسين (عليه‌السلام) »، نقش بسزايى در اين زمينه ايفا نموده است. مؤلفه‌هاى فرهنگ و تعاليم عاشورا عبارت‌اند از:
  1. فرهنگ شهادت،
  2. فرهنگ مبارزه مستمر حق با باطل،
  3. فرهنگ طاغوت ستيزى و طاغوت زدايى،
  4. اصل پيروى از رضاى خدا و مصالح مسلمين،
  5. فرهنگ پيشگيرى از جرم و فساد قبل از وقوع آن در فرهنگ نظارت عمومى و امر به معروف و نهى از منكر.[5]
 اين مؤلفه‌ها در پيدايش و پيروزى انقلاب اسلامى، نقش و تأثير بسزايى داشته و حفظ و تداوم انقلاب اسلامى نيز در گرو حركت در اين چارچوب مى‌باشد. اكنون جهت آگاهى بيشتر بحث را در چند محور با كمى تفصيل بيشتر پى مى‌گيريم:
 
يك. تأثير فرهنگ عاشورا در پيدايش انقلاب اسلامى
1. تأثير بر اهداف و انگيزه‌هاى انقلابيان
هدف و انگيزه مردم ايران از انقلاب اسلامى، نابودى ظلم، استبداد و استكبار و بر پايى حكومت عدل الهى و اجراى احكام اسلامى به عنوان «معروف» و جلوگيرى از وابستگى به اجانب و بيگانگان به عنوان «منكر» بود. اينها همان انگيزه و هدف امام حسين (عليه‌السلام)  از قيام عاشورا بود آنجا كه مى‌فرمايد: «انما خرجتُ لطلب الاصلاح فى امة جدّى اريد ان آمر بالمعروف و انهى عن المنكر و اسير بسيرة جدّى و ابى على ابن ابى طالب (عليه‌السلام) ».
اگر يزيد بن معاويه تجاهر به فسق و فجور داشت، خاندان پهلوى نيز همان گونه عمل مى‌كردند و به عنوان نمونه بايد گفت: اسلام زدايى را تا آنجا رساندند كه به طور رسمى تاريخ هجرت پيامبر اكرم صلى‌الله‌عليه‌و‌آله را به تاريخ شاهنشاهى تبديل كردند: امام راحل رحمه‌الله درباره تأثير عاشورا بر اهداف و انگيزه‌هاى انقلاب اسلامى مى‌فرمايد: «حضرت سيد الشهدا به همه آموخت كه در مقابل ظلم، در مقابل ستم، در مقابل حكومت جائر چه بايد كرد»[6].
 برخى از علماى اسلامى بر اين عقيده‌اند كه مهم‌ترين انگيزه امام حسين (عليه‌السلام)  از اين قيام، ايجاد حكومت اسلامى بوده است. امام خمينى رحمه‌الله، در اين زمينه مى‌فرمايد: «زندگى سيدالشهدا، زندگى حضرت صاحب (عليه‌السلام) ، زندگى همه انبياى عالم، همه انبيا ـ از اول، از آدم تا حالا ـ همه‌شان اين معنا بوده است كه در مقابل حكومت جور، حكومت عدل را مى‌خواستند درست كنند».[7]
 ازاين‌رو يكى از مهم‌ترين شعارهاى انقلابيون انقلاب، اين بود:
«نهضت ما حسينيه، رهبر ما خمينيه»
 
2. تأثير بر رهبرى انقلاب
وجود رهبرى حسين‌گونه همچون امام خمينى رحمه‌الله، يكى از مهم‌ترين تأثيرات نهضت عاشورا در پيدايش انقلاب اسلامى بود.
  مردم ايران، صلابت، شهامت، شجاعت، قاطعيت، سازش ناپذيرى و روح حماسى حضرت امام حسين (عليه‌السلام)  را در شخصيت امام خمينى رحمه‌الله متجلى مى‌ديدند و شرايطى كه امام حسين (عليه‌السلام)  براى رهبر و حاكم جامعه اسلامى توصيف مى‌نمود، در او مى‌يافتند.
  شعار انقلابيان «خمينى، خمينى تو وارث حسينى» مبيّن اين امر است.
 
3. تأثير بر شيوه مبارزه
در فرهنگ مكاتب مادى نبايد مشت به نبرد با درفش برود؛ اما مردم ايران تحت تأثير نهضت عاشورا، روحيه شهادت‌طلبى امام حسين (عليه‌السلام)  و اصحابش را در خاطره‌ها مجددا تكرار مى‌كردند. هنگامى جوانان انقلابى با شعارهاى «اللّه‌اكبر» و «توپ، تانك، مسلسل، ديگر اثر ندارد ...» با تانك‌ها و مسلسل‌هاى رژيم ستم شاهى مقابله مى‌نمودند، امام راحل مى‌فرمود:
  «كيفيت مبارزه را اينكه قيام در مقابل يك حكومت قلدرى كه همه جا را در دست دارد، با يك عده معدود بايد چه طور باشد، اينها چيزهايى است كه حضرت سيدالشهدا به ملت آموخته است».[8]
 مردم از فرد ستيزى به دور بوده و تحت تأثير رأفت اسلامى و با الهام از سيره امام حسين (عليه‌السلام)  با دشمنان خود (مانند حر بن يزيد رياحى و ...) با شعار «گل در مقابل گلوله»، فرياد مى‌زدند:  «ارتش ايران حسينى شده، رهبر ايران خمينى شده».[9]
 
4. تأثير از طريق ايام و اماكن عزادارى
ايام عزادارى امام حسين (عليه‌السلام)  و اماكن ـ از قبيل مساجد، تكايا و خيمه‌هاى عزادارى امام حسين (عليه‌السلام)  ـ به عنوان مهم‌ترين زمان و مكان براى فعاليت نيروهاى انقلاب و بيدارى مردم از مفاسد حكومت پهلوى و سازمان‌دهى آنان براى راهپيمايى، تظاهرات و فعاليت‌هاى انقلابى، محسوب مى‌گرديد.
  اساسا در طول دو ماه محرم و صفر در سال اوج‌گيرى انقلاب اسلامى، نقطه اوج آن؛ يعنى، همان تاسوعا و عاشوراى حسينى بود كه به كلى پايه‌هاى اسلامى رژيم ستم‌شاهى لرزيد.
  سران ساواك در تحليل‌هاى درون سازمانى خود گفته بودند: اگر ما بتوانيم ماه محرم را به خوبى پشت سر بگذاريم، رژيم پهلوى ماندنى است و همه ديديم كه بعد از اربعين حسينى در سال 1399 ه.ق رژيم 2500 ساله شاهنشاهى در كمتر از يك ماه ساقط شد.[10]
 
دو. تأثير فرهنگ عاشورا در پيروزى انقلاب اسلامى
  با مرورى بر مقاطع سرنوشت‌ساز در پيروزى انقلاب اسلامى، مشخص مى‌شود كه نقطه آغازين آنها از ايام عزادارى امام حسين (عليه‌السلام)  و با الهام از آموزه‌هاى نهضت عاشورا بود:
  1. قيام 15 خرداد ـ كه نقطه عطفى در تاريخ انقلاب شمرده مى‌شود ـ به دنبال سخنرانى شديداللحن حضرت امام رحمه‌الله در بعدازظهر عاشورا (13 خرداد 1342) به وقوع پيوست. ايشان در مورد قيام 15 خرداد فرمود:
  «ملت عظيم الشأن در سالروز اين قيام فاجعه انفجارآميزى كه مصادف با 15 خرداد 42 بود، با الهام از عاشورا آن قيام كوبنده را به بار آورد. اگر عاشورا و گرمى و شور انفجارى آن نبود، معلوم نبود چنين قيامى بدون سابقه و سازماندهى، واقع شود».[11]
 2. 17 شهريور نيز يكى از مقاطع مهم انقلاب بود كه تحت تأثير عاشورا و فرهنگ آن شكل گرفت: «17 شهريور مكرر عاشورا و ميدان شهدا مكرر كربلا و شهداى ما مكرر شهداى كربلا و مخالفان ملت ما مكرر يزيد و وابستگان او هستند».[12]
 3. اعلاميه تاريخى امام خمينى رحمه‌الله در روز 21 بهمن 1357 مبنى بر شكستن كودتا و حكومت نظامى رژيم ـ كه تصميم داشتند رهبران اصلى انقلاب را دستگير كرده، و به زعم خويش به انقلاب براى هميشه پايان دهند ـ عملاً نوعى حماسه عاشورايى محسوب مى‌شد.
  مردم تحت تأثير اعلاميه و فرمان حسين زمان خويش، به خيابان‌ها ريخته و توطئه‌هاى رژيم را درهم شكستند.
  امام راحل رحمه‌اللهدر اين زمينه مى‌فرمايد:
  «اگر قيام حضرت سيدالشهدا (عليه‌السلام)  نبود، امروز هم ما نمى‌توانستيم پيروز بشويم. تمام اين وحدت كلمه‌اى كه مبدأ پيروزى ما شد، براى خاطر اين مجالس عزادارى مجالس سوگوارى و اين مجالس تبليغ و ترويج اسلام شد».[13]
 
سه. تأثير فرهنگ عاشورا بر حفظ و تداوم انقلاب اسلامى
  فرهنگ عاشورا نه تنها عامل پيدايش اصل انقلاب و زمينه‌ساز پيروزى آن در مراحل مختلف بوده است؛ بلكه همين فرهنگ عامل اساسى حفظ و تداوم انقلاب اسلامى نيز محسوب مى‌گردد.
  اگر انقلاب اسلامى بخواهد بر مبناى آن فرهنگى كه شكل گرفته است تداوم يابد؛ بايد توجه مستمرى به همان فرهنگ داشته باشد: روحيه شهادت‌طلبى، آزادگى و شرف، عزت نفس، مبارزه با فروع ظلم و ستمگرى، مخالفت با تخطّى از احكام اسلام و ... در عرصه‌هاى مختلف سياست خارجى و روابط با ديگر كشورها و نيز عرصه سياست داخلى ـ از سياست‌گذارى در ابعاد مختلف اقتصادى، اجتماعى، سياسى، فرهنگى و غيره گرفته تا بخش‌هاى اجرايى و ... .
  همه بايد پايبند به آموزه‌هاى نهضت امام حسين (عليه‌السلام)  و فرهنگ عاشورا باشند. اگر انقلاب اسلامى توانسته است از كليه توطئه‌ها جان سالم به در برد؛ اگر جنگ تحميلى هشت ساله ـ كه از سوى تمامى قدرت‌هاى جهانى پشتيبانى مى‌شد ـ نتوانست اين انقلاب مردمى و اسلامى را از پاى درآورد؛ اگر تهديدهاى دشمنان اسلام، امپرياليسم تبليغاتى، محاصره اقتصادى، كودتاى نظامى و ... هيچ‌كدام كوچك‌ترين خللى در عزم و اراده نظام اسلامى وارد نكرده است، همه و همه به دليل همان فرهنگ عاشورايى ملت ايران بوده است.[14]
 امام خمينى رحمه‌الله در اين زمينه مى‌فرمايد:
  «اين محرّم را زنده نگه داريد. ما هر چه داريم از اين محرم است. از اين قتل سيدالشهدا است و شهادت او است. ما بايد به عمق اين شهادت و تأثير اين شهادت در عالم برسيم و توجه كنيم كه تأثير او هم امروز هم هست. اگر اين مجالس وعظ و خطابه و عزادارى و اجتماعات سوگوارى نبود، كشور ما پيروز نمى‌شد. همه در تحت بيرق امام حسين (عليه‌السلام) قيام كردند. الان هم مى‌بينيد كه در جبهه‌ها وقتى كه نشان مى‌دهند آنها را، همه با عشق امام حسين (عليه‌السلام)  است كه دارند جبهه‌ها را گرم نگه مى‌دارند».[15]
 ايشان در جاى ديگر مى‌فرمايد:
  «فداكارى حضرت سيدالشهدا (عليه‌السلام)  است كه اسلام را براى ما زنده نگه داشته است ... بايد بدانيد كه اگر بخواهيد نهضت شما محفوظ بماند، بايد اين نهضت‌ها را حفظ كنيد».[16]

پی نوشت ها
_________________________________
[1]. به عنوان نمونه ر.ك: زنجانى، عميد، انقلاب اسلامى ايران و ريشه آن؛ روحانى، سيد حميد، نهضت امام خمينى رحمه‌الله؛ محمدى، منوچهر، تحليلى بر انقلاب اسلامى؛ دوانى، على، نهضت روحانيون ايران؛ كديور، جميله، رويارويى انقلاب اسلامى ايران و آمريكا و ... .
[2]. ميشل فوكو، ايرانى‌ها چه رؤياى در سر دارند؟ ترجمه حسين معصومى همدانى.
[3]. به نقل از ضيافت‌هاى نظرى بر انقلاب اسلامى «مجموعه مقالات» عبدالوهاب فراتى، ص297.
[4]. همان.
[5]. هاشم هاشم زاده هريسى، اصول فرهنگ و تعاليم عاشورا، چكيده مقالات گنگره بين المللى امام خمينى رحمه‌الله و فرهنگ عاشورا؛ مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى رحمه‌الله، ص189.
[6]. قيام عاشورا در كلام و بيان امام خمينى رحمه‌الله، ص55.
[7]. همان، ص38.
[8]. صحيفه امام، ج17، ص56.
[9]. كواكيان، مصطفى، هفت قطره از جارى زلال انديشه امام خمينى رحمه‌الله، ص 229.
[10]. راهپيمايى عظيم مردم ايران در روز اربعين برابر با 29/10/1357 بود كه پس از 23 روز در 22/11/1357 انقلاب اسلامى پيروز شد.
[11]. صحيفه امام، ج16، ص 290.
[12]. همان، ص346.
[13]. صحيفه امام، ج 16، ص 346.
[14]. هفت قطره، همان، ص235.
[15]. صحيفه امام، ج 17، ص 58.
[16]. همان، ج 15، ص 331 و 230 و جهت مطالعه درباره تأثيرات فرهنگ عاشورا بر انقلاى اسلامى ر.ك: فراتى، عبدالوهاب، ضيافتى نظرى بر انقلاب اسلامى مجموعه مقالات، ص 91؛ فصلنامه حكومت اسلامى، سال هشتم، شماره اول بهار 82، (ش 28)، ص 396.

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
8 + 11 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .