دندان تیز آمریكا برای بلعیدن خراسان بزرگ

امریكا در تعقیب سیاست های خود علیه چین، برای شرق ایران بویژه خراسان كه همجوار با افغانستان است، اهمیت اساسی و ویژه‏ای قائل است. به همین دلیل می‌‏توان گفت كه بروز ناامنی های مختصر و گسترش فعالیت شبكه‏های قاچاق بین المللی درمرزهای شرقی ما، به احتمال بسیار زیاد، حمایت شده و همسو با سیاست های امریكا از جمله سیاست های ضد چینی و ضد اسلام استعمار ستیز است.
فروپاشی شوروی را می‌توان به عنوان سرآغازی در تحولات ژئوپلیتیك دنیا قلمداد كرد چرا كه اگر بعد از جنگ دوم جهانی رقابت بین غرب وشرق شكل دهنده­ی جغرافیای سیاسی دنیا بود حال فروپاشی شوروی و شكل گیری قدرت‌های نو ظهور در دنیا در دهه­های اخیر باعث شده است تا جغرافیای سیاسی جهان، رنگ و بوی خاصی به خود بگیرد. تغییری كه باعث شد تا بخش‌هایی از جهان دارای اهمیت سیاسی ویژه‌ای شوند، اهمیتی كه قدرت‌های بزرگ را به تكاپو برای افزایش نفوذ در برخی از نقاط دنیا انداخته است.

تعریف ژئوپلیتیك

ژئوپلیتیك یا سیاست­های جغرافیایی معنای لغوی سیاست زمین است و نقش عوامل محیط جغرافیایی در سیاست ملل را بررسی می‌كند. به عبارتی می‌توان گفت ژئوپلیتیك نقش محیط جغرافیایی را در تصمیم گیری‌های سیاسی بررسی می‌كند. مانند تصمیم گیری در زمینه نقش آفرینی و رقابت سیاسی منطقه‌ای و جهانی از راه بهره گیری از امكانات محیط جغرافیایی. در‌‌نهایت می‌توان گفت ژئوپلیتیك عبارت است ازمطالعه­ی كشور‌ها به عنوان پدیدارهای ویژه برای درك چگونگی دستیابی آن‌ها براساس جغرافیای قدرت­شان. (۱)

ژئوپلیتیك خراسان و آمریكا

پس از پایان دوره­ی جنگ سرد، جمهوری‏ اسلامی ایران درشمال از موقعیّت ژئوپلیتیك‏ ویژه‏ای برخوردار شده است كه پیش از آن وجود نداشت. در دوره­ی جنگ سرد ایران در شمال با اتحّاد جماهیر شوروی همسایه بود كه مرزی‏ برابر ۲۶۷۰ كیلومتر را دربرمی‏گرفت. نوار مرزی شوروی را مرزهای كنترل شده و غیرقابل‏ عبوری تشكیل می‌‏داد كه اصطلاحاً به آن «پرده­ی آهنین» می‌‏گفتند. امّا با فروپاشی شوروی اینك جایگاه بر‌تر ژئوپلیتیك ایران برای شمال‏ حائز اهمیّت شد. گشایش گذرگاه­های مرزی‏ ایران و جمهوری­های آسیای مركزی و قفقاز در دو سوی شمال شرقی و شمال غربی و نیز راه­های‏ دریایی ایران در بنادر دریای خزر، چشم‏انداز تازه‏ای در برابر جمهوری­های مستقّل شوروی‏ سابق نهاده است. اتصّال راه‏آهن سراسری ایران‏ به شبكه­ی راه‏آهن آسیایی مركزی و سرمایه‏گذاری­های عظیم ایران درزیربناهای حمل‏ و نقل مانند پایانه‏‌ها، بنادر، راه‏آهن، شبكه­ی راه­های‏ زمینی، انبار‌ها، سردخانه‏‌ها، گذرگاه­های مرزی، توسعه­ی گمرك و موارد دیگر از قبیل، امكانات گسترده‏ای برای این كشور‌ها در ارتباط با جهان خارجی فراهم آورده است، امكاناتی كه‏ كشورهای آسیایی مركزی و قفقاز سال­های‏ متمادی در آرزوی دستیابی به آن بودند.(۲)

امّا آن­چه كه بعد از فروپاشی شوروی و افزایش قدرت روز افزون كشور چین در دهه‌های اخیر بر اهمیت استراتژیك خراسان افزود نگاه جدید آمریكا به آسیا و چین بود. چین در دهه‌های اخیر كشوری بوده است كه به علت رشد دو رقمی اقتصادی روز به روز در حال افزایش قدرت خود در زمینه‌های نظامی و اقتصادی بوده است به طوری كه برخی از كار‌شناسان معتقد هستند چین تا چند دهه­ی آینده تبدیل به بزرگ‌ترین اقتصاد جهان بدل خواهد شد.

به عنوان مثال براساس پیش بینی مؤسسه مالی اچ اس بی‌سی چین تا سال۲۰۵۰ میلادی بزرگ‌ترین اقتصاد جهان خواهد شد. صندوق بین المللی پول نیز بر این باور است كه چین تا سال۲۰۱۶ میلادی از آمریكا پیشی خواهد گرفت. رشد قابل توجه چین در سال‌های اخیر و اعلام برخی از نهادهای بین المللی مبنی بر احتمال تبدیل چین به بزرگ‌ترین اقتصاد دنیا نگرانی مقامات آمریكا را برانگیخته است. (۳) این‌ عوامل موجب شد تا آمریكا در كنار استراتژی مهار و كنترل روسیه درصدد كنترل و مهار چین نیز برآید.

به همین علت در آغاز ریاست جمهوری بوش و غلبه پارادایم نومحافظه كاران در سیاست خارجی آمریكا، نومحافظه­كاران یكی ازتهدیدهای اصلی در آسیا و اقیانوس آرام را مشخصاً ازناحیه­ی چین تلقی كردند. (۴) از این دوران به بعد بحث مهار چین در بلند مدت تبدیل به یكی از استراتژیی‌های مهم در سیاست خارجی آمریكا شد. امّا در این میان كدام مناطق می‌توانستند كاندیدای خوبی برای استقرار آمریكایی‌ها برای مهار چین باشند.

به نظر می‌رسد منطقه خراسان بزرگ (شامل خراسان ایران و بخش‌هایی از افغانستان وآسیای مركزی) بهترین گزینه برای این كار باشند چرا كه این منطقه ضمن این­كه حلقه­ی اتصال شرق به غرب است؛ بعد از حملات ۱۱ سپتامبر به برج­های دوقلو و افزایش بنیادگرایی دركشورهای افغانستان و پاكستان به این دو كشور نزدیك بوده و می‌توان از آن برای كنترل بنیادگرایی بهره جست. از این تاریخ بود كه حضور آمریكا در منطقه­ی خراسان بزرگ افزایش چشمگیر یافت، به طوری كه در چند سال اخیر بر تعداد پایگاه­های نظامی آمریكا درمنطقه افزوده شد.

در همین زمینه برژینسكی دركتاب «یك استراتژی برای اورآسیا» اهداف آمریكا برای حضور در منطقه را چنین بر می‌شمرد:

۱- هدف كوتاه مدت یا ۵ ساله: تثبیت تكثرگرائی ژئوپولیتیكی. این استراتژی یك مانور سیاسی در جهت جلوگیری از پیدایش ائتلافی خصومت آمیز است كه بتواند پیشتازی آمریكا را به چالش بگیرد.

۲- هدف میان مدت یا ۲۰ ساله: جستجوی شركای سازگار استراتژیكی بدین منظور كه رهبری آمریكا در تأمین امنیت دلخواه از طریق همكاری در دو سوی اورآسیا شكل گیرد.

۳- هدف درازمدت: ایجاد هسته جهانی مسئولیت و اشتراك سیاسی به نحوی كه هیچ قدرتی توان رقابت چالش انگیز با آمریكا را نداشته باشد. (۵)

امریكا در تعقیب سیاست­های خود علیه چین، برای شرق ایران بویژه خراسان كه همجوار با افغانستان است، اهمیت اساسی و ویژه‏ای قائل است. به همین دلیل می‌‏توان گفت كه بروز ناامنی­های مختصر و گسترش فعالیت شبكه‏های قاچاق بین المللی درمرزهای شرقی ما، به احتمال بسیار زیاد، حمایت شده و همسو با سیاست­های امریكا از جمله سیاست­های ضد چینی و ضد اسلام استعمار ستیز است. (۶)

ژئوپلیتیك خراسان و چین

چین تا امروز برای كشورهای نوپای آسیای‏ مركزی همسایه‏ای مسئول و شریكی سازنده بوده‏ است. قزاقستان، كه چین بزرگ‌ترین سرمایه‏گذاری‏ خارجی منفرد در تاریخ خود را در آنجا انجام داده‏ است، از وجود چین به صورت وزنه­ی تعادل در برابر روسیه بهره می‌‏گیرد و قرقیزستان و تاجیكستان هر دو برای تقویت پایه‏های اقتصاد خود به تجارت رو به گسترش با چین چشم دوخته‏اند. چین نیز وعده‏ داده است برای آوردن نفت قزاقستان به مرز ایران و تركمنستان خطّ لوله‏ای احداث و از این طریق، برخلاف سیاست­های روسیه و ایالات متّحده، كمك‏ كند تا روزنه‏ای به سوی «جنوب» گشوده شود. پس‏ با این اوصاف، چه خطراتی از جانب چین مطرح‏ است؟ بازرگانان چینی در حال حاضر بر بازارهای‏ قرقیزستان مسلّط شده‏اند و در قزاقستان و تاجیكستان نیز دست اندازی­های عمقی صورت‏ می‌‏دهند. نتیجه­ی ورود كالاهای ارزان قیمت چینی‏ آن است كه شركت­های كوچك داخلی را درست‏ هنگامی كه در حال ریشه گرفتن هستند، ریشه‏كن‏ می‌‏كند. كشورهای آسیای مركزی نگرانند كه در دراز مدّت اگر دگرگونی­های منطقه­ی جنوب شرق‏ آسیا در اوایل قرن بیستم دوباره تكرار شود، به‏ حوزه­ی نفوذ چین در قرن بیست و یكم جذب گردند. چین در عمل می‌‏تواند به صورت تضمین كننده­ی اصلی خطوط لوله­ی موجود در سرتاسر قزاقستان‏ در آید و در ‌‌نهایت بعنوان ضمانت كننده­ی اصلی‏ میدان­های نفتی این كشور نیز عمل كند. این وضع‏ چین را به داور بلامنارع مسائل منطقه­ی آسیای‏ مركزی تا ساحل شرقی دریای خزر بدل خواهد كرد. حتّی اگر منافع عمده­ی چین همچنان در شرق‏ نهفته باشد، روندهایی تكاملی كه در حال حاضر وجود دارد باز می‌‏تواند چنین پیامدهایی داشته‏ باشد. (۷) درمجموع سیاست چین درمنطقه شامل موارد زیر می‌شود: الف -حل منازعات مرزی با كشورهای منطقه؛ ب -مناسبات منطقه­ای دوستانه با كشورهای منطقه؛ ج - جلوگیری از برتری هژمونیك یك قدرت. (۸)

امّا تأثیر تحرك چین برای افزایش نفوذ در آسیای میانه بر خراسان چیست؟ در واقع افزایش نفوذ چین در این منطقه باعث می‌شود تا راه‌های انتقال انرژی و كالا ایران در شمال كشور تا حدود زیادی وابسته به چین شود. از این رو هرگونه اقدام ایران در زمینه افزایش استفاده از منابع طبیعی و انرژی در آینده­ی خراسان به صورت ناخودآگاه تحت تأثیر روابط ایران و چین قرار می‌گیرد. مسأله‌ای كه چین می‌تواند از آن به عنوان اهرم فشار علیه ایران استفاده كند. ضمن این­كه اقدامات ایران درسال­های اخیر برای تأمین آب از سدّ دوستی و خرید آب از قرقیزستان در صورتی افزایش نفوذ چین در منطقه می‌تواند در آینده تحت تاثیرافزایش نفوذ چین قرار بگیرد.

نتیجه

هرچند در نوشتار فوق عنوان شد كه حضور امریكا در خراسان بزرگ برای كنترل چین است امّا این نكته را نباید از یاد بردكه یكی از اهداف آمریكا از حضور در منطقه، كنترل ایران نیز می‌باشد. آمریكا با حضور درمرزهای شرقی ایران و سرمایه گذاری در بخش‌های مختلف اقتصادی كشورهای همسایه درصدد است تا از میزان اهمیت استراتژیك ایران در سال‌های آینده بكاهد.

علاوه براین اقدامات آمریكا برای مهار چین در صورتی كه این كشور درآینده دچار تحولات سیاسی عمده‌ای شود بر روی خراسان نیز تأثیر زیادی می‌گذارد. براساس اظهار نظر برخی از كار‌شناسان در صورتی كه دولت چین در سال­های آینده اقدامات جدی برای انجام اصلاحات سیاسی در كشورش انجام ندهد احتمال فروپاشی سیستم حكومتی آن و در نتیجه تجزیه این كشور وجود دارد. آن­گاه در صورت تجزیه­ی چین، خراسان با چالش امنیتی مهمی مواجه خواهد شد.

با احتمال فروپاشی چین یا تجزیه حداقل تركستان یا سین‏كیانگ و تبت به صورت كشورهای مستقل باعث می‌شود تا خراسان در جوار یك منطقه وسیع غیر شیعه‌ای قرارگیرد كه یا تحت نفوذ آمریكا هستند و با این­كه كشورعربستان درصدد است كه دامنه­ی نفوذش را در این مطقه گسترش دهد.

از این رو این احتمال می‌رود مسلمانان افغانستان با جهت گیری­های سیاسی فعلی دیگر با مسلمانان آسیای مركزی و تركستان چین به پیوندهای مذهبی، سیاسی و نظامی عمیقی دست یابند، عمق سرزمین­های مسلمان سنی مذهب مخالف تشیع از مرزهای ایران به بیش از ۳۵۰۰ كیلومتر می‌‏رسد. بدین ترتیب در می‌‏یابیم كه مرزی كه تا سال ۱۳۵۰ بی‏خطر‌ترین مرز‌ها تلقی می‌‏شد، امروز به مرزی حساس تبدیل شده است. خراسان به دلیل همجواری با دو كشور افغانستان و تركمنستان و داشتن ویژگی­های مشترك سرزمینی و جمعیتی با این دو كشور و به دلیل نقش استراتژیكی مهمی كه برای آسیای مركزی دارد از اهمیت خاصی برخوردار است. اگر مسائل مرزی خراسان را فقط در رابطه با افغانستان و تركمنستان ببینیم، شاید امكانات نظامی و سیاسی فعلی برای حراست و امنیت آن كافی باشد. ولی اگر مرزهای شرقی خود را، جبهه‏های بلند تشیع در مقابل تحركات نظامی-سیاسی غرب در كل آسیا ببینیم باید خیلی بیشتر به آن توجه كنیم. (۹) در ‌‌نهایت می‌توان گفت تحركات جدید آمریكا در منطقه خراسان برای جهان پس از چین است از این طریق نفوذ خود را در منطقه حفظ كند. ضمن اینكه در صورت عدم تجزیه چین باز هم توسعه روز افزون دو قدرت آمریكا و چین در منطقه و سرمایه گذاری‌های عظیم اقتصادی در كشورهای همجوار می‌تواند در بلند مدت اهمیت استراتژیك خراسان ایران را به كمتری حد ممكن برساند. ازاین رو ایران باید از هم اكنون با ایجاد اتخاذ تدابیری از اجرای نقشه‌های شوم امریكا جلوگیری كند تا در آینده دچار مشكل نشود.

منابع

۱-سیدعطاتقوی، اصل ژئوپلیتیك جدید ایران از قزاقستان تا گرجستان، تهران، انتشارات وزارت امورخارجه، چاپ اول، ۱۳۷۹،صفحه۷

۲-دكتر بهرام امیر احمدیان‏،ایران و قفقاز؛ جایگاه ژئوپلیتیك ایران در دوره پس از جنگ سرد، اطلاعات سیاسی - اقتصادی» شماره ۱۳۵، ۱۳۷۷،صفحه ۹۴

۳-جان بلامی فاستر ورابرت مكنزی ،عبور بحران از دیوار چین، همشهری اقتصاد، دور جدید، شماره ۲،۱۳۹۱، صفحه ۱۶۲

۴- بی‌نام ،نشست‌تخصصی موقعیت آسیای مركزی درسیاست خارجی آمریكا، معاونت پژوهش­های سیاست خارجی / گروه مطالعات اروپا و آمریكا مركز تحقیقات استراتژیك،۱۳۸۴، www. csr. ir

۵-دكتر محمود واعظی ،منافع روسیه و غرب در آسیای مركزی و قفقاز و نقش تشكل‌های چندجانبه، مركز تحقیقات استراتژیك، ۱۳۸۸،www. csr. ir

۶- محمد حسین پاپلی یزدی، اهمیت ژئوپولیتیكی شرق و شمال شرق ایران، مجله تحقیقات جغرافیایی، شماره ۴۳، زمستان ۱۳۷۵،صحفه۲۳

۷- اس. فردریك ،نیازهای امنیتی آسیای مركزی و راهكارهای تازه برای برآوردن آن‌ها، مجله اطلاعات سیاسی - اقتصادی» شماره ۱۷۷ و ۱۷۸،۱۳۸۱،صفحه ۱۱۸

۸- نشست‌تخصصی موقعیت آسیای مركزی درسیاست خارجی آمریكا، معاونت پژوهشهای سیاست خارجی / گروه مطالعات اروپا و آمریكا مركز تحقیقات استراتژیك،۱۳۸۴، www. csr. ir

۹- محمد حسین پاپلی یزدی، ،اهمیت ژئوپولیتیكی شرق و شمال شرق ایران، مجله تحقیقات جغرافیایی، شماره ۴۳، زمستان ۱۳۷۵،صحفه۲۶

بررسی تحولات ژئوپلیتیك آسیا در دهه های آینده؛
دندان تیز آمریكا برای بلعیدن خراسان بزرگ
سید محسن موسوی زاده
مرکز اسناد انقلاب اسلامی

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
1 + 5 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .