حلقه مفقوده؛ معرفی كتاب علل ناكارآمدی احزاب سیاسی در ایران

احزاب سیاسی یكی از اركان مهم «توسعه سیاسی» در دنیای امروز می باشند. تجربه احزاب در ایران به دوران انقلاب مشروطیت باز می گردد، البته متأسفانه بررسی تاریخ تحزب در ایران خبر از نوعی ناكارآمدی در پیش و پس از انقلاب اسلامی می دهد. معمولا این پدیده در ایران به خوبی نتوانسته اهداف مورد نظر را تأمین كند و در اغلب موارد نحوه شكل گیری، تداوم حیات احزاب، تعیین خط مشی آن ها و ... با نقصان هایی همراه بوده است.

شناسه كتاب

كتاب علل ناكارآمدی احزاب سیاسی در ایران نوشته جناب آقای «بهرام اخوان كاظمی» از محصولات متنوع فرهنگی منتشر شده از سوی مركز اسناد انقلاب اسلامی می باشد كه 364 صفحه دارد. «احزاب سیاسی» یكی از اركان مهم «توسعه سیاسی» در دنیای امروز می باشند. تجربه احزاب در ایران به دوران انقلاب مشروطیت باز می گردد، البته متأسفانه بررسی تاریخ تحزب در ایران خبر از نوعی ناكارآمدی در پیش و پس از انقلاب اسلامی می دهد. معمولا این پدیده در ایران به خوبی نتوانسته اهداف مورد نظر را تأمین كند و در اغلب موارد نحوه شكل گیری، تداوم حیات احزاب، تعیین خط مشی آن ها و ... با نقصان هایی همراه بوده است. اثر مورد بحث كه مشتمل بر مقدمه، پیش گفتار و شش بخش است و هر بخش آن نیز خود دربرگیرنده چند فصل بوده و هر فصل هم شامل چندین گفتار می باشد به بررسی وضع احزاب مختلف در ایران می پردازد. پس از فصل ها و بخش های مختلف در انتهای كتاب بخش های نتیجه گیری، كتاب نامه و نمایه هم گنجانده شده است. نگارنده كتاب با تحلیلی واقع بینانه در پی بررسی علل ناكارآمدی احزاب سیاسی در ایران برآمده است و آن را ناشی از علل تاریخی- ساختاری ویژه حاكم بر دوران پیش از انقلاب، فرهنگ سیاسی مردم ایران، وجود و فعالیت گروه ها و نهادهای بدیل و جایگزین احزاب در جامعه، ضعف رهبری این تشكل ها و عملكرد دولت مردان و دولت در قبال احزاب دانسته است.

بخش اول

در بخش اول كتاب كه «مباحث نظری پیرامون حزب و تحزب» نام دارد، در 4 فصل، مفهوم حزب، علل پیدایش و خاستگاه های احزاب، گونه شناسی احزاب و كاركردهای احزاب مورد مطالعه قرار گرفته است. مفهوم حزب به معنای گروه و دسته سیاسی مفهومی اساسا مدرن است كه درغرب پیدا شد و از عمده ترین دستاوردهای مترقی عرصه حیات سیاسی قرن نوزدهم و بیستم به شمار می رود.

پس از فصل اول بخش اول كه به بررسی مفهوم حزب در فرهنگ ها و كشورهای مختلف پرداخته شده است؛ در ادامه در فصل دوم به پاره ای از مبادی مؤثر در شكل گیری احزاب در دو قسمت رویكردهای عام و خاص اشاره شده است كه به قرار زیر می باشند:

رویكردهای عام: طبیعت انسان، منافع متضاد اقتصادی، محیط زندگی، حس نژادی و قومی و زمینه دینی و مذهبی.

رویكردهای خاص: رویكرد نهادگرا، رویكرد تاریخی مبتنی بر بحران ها، شكاف ها و ستیز و رویكرد نوسازی و توسعه سیاسی.

فصل سوم از بخش اول ابتدا گونه شناسی احزاب را برحسب ایدئولوژی مورد مطالعه قرار داده و احزاب سیاسی را به 4 دسته یقسیم كرده كه عبارتند از: احزاب سیاسی راست دموكراتیك، احزاب سیاسی چپ دموكراتیك، احزاب راست اقتدار طلب و احزاب چپ اقتدار طلب.در دنباله بحث نویسنده محترم به طبقه بندی احزاب از حیث طبقاتی، ایدئولوژی و سازمانی پرداخته و آنان را بر اساس تقسیم بندی (دوورژه) به توده ای، كادری، فداییتقسیم كرده و سپس تقسیم بندی های «یاندا» و «ریگز» را موضوع بحث خویش قرار داده است. آخرین فصل این بخش كه كاركردهای احزاب عنوان گرفته در دو گفتار، كارویژه های عام و خاص را مطرح كرده است.

بخش دوم

بخش دوم با عنوان حزب و تحزب در اندیشه اسلامی، در فصل نخست خود حزب و تحزب را در قرآن مورد مطالعه قرار داده، سپس در فصل دوم به بررسی حزب الله در قرآن كریم پرداخته است. فصل سوم بخش دوم، مشروعیت دینی تحزب را بررسی كرده و در دو گفتار دیدگاه مخالفین و موافقین این موضوع را مورد بحث قرار داده است. نویسنده، موافقین موضوع مشروعیت دینی تحزب را به دو دسته تقسیم می كند:

1 – موافقین تام

2 – موافقین معتدل

موافقین معتدل استدلال های صحیح و متنابهی دارند كه به همین خاطر بسیاری از اهل فن و صاحب نظران در مشروعیت دینی كاربرد احزاب در حوزه عمل سیاسی از این رویه پیروی نموده اند، برخی از این استدلال ها كه مورد قبول نویسنده كتاب هم می باشد، بدین شرح اند:

الف) كارآمدی و كاركردهای مثبت احزاب، عامل صحت تحزب

ب) عدم تردید در فلسفه وجودی احزاب به عنوان یك روش عقلایی سیاسی و مدنی

ج) وجود احزاب و تحزب یك حسن عقلی است و به دلیل الزام عقلی و مصلحت، دارای الزام شرعی است

د) تجویز احزاب و تحزب به عنوان «امری مستحدثه» و موضوعی در حوزه «مالانص فیه»

ه) تجویز تحزب به عنوان «وجوب مقدمه واجب»

بخش سوم

سومین بخش كتاب «علل ناكارآمدی احزاب سیاسی در ایران» به بررسی موضوع تحزب در اندیشه رهبران جمهوری اسلامی پرداخته است. در فصل اول این بخش تحزب در اندیشه امام خمینی(ره) مورد مطالعه قرار گرفته است. در گفتار اول این فصل رابطه میان مردم و دموكراسی در اندیشه امام راحل(ره) بررسی شده و در گفتار دوم اندیشه و مواضع بنیان گذار جمهوری اسلامی ایران در مورد احزاب موضوع بحث اثر می باشد.

فصل دوم از بخش سوم در دو گفتار با نام های: 1) رویكرد موافقت تام 2 ) رویكرد موافقت مشروط به بررسی تحزب در اندیشه حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مد ظله العالی) می پردازد.

بخش چهارم

بخش چهارم كتاب با عنوان روند تاریخی و تجربه تحزب در ایران، در فصل های دوگانه خود ابتدا به روند تحزب تا قبل از انقلاب اسلامی پرداخته و در فصل دوم روند تحزب در دوران جمهوری اسلامی را مورد مطالعه قرار داده است. فصل دوم در ادامه در5 قسمت این موضوع را در دوره های مختلف پس از انقلاب بازنگری كرده است كه این دوره ها از قرار زیر می باشند:

1 – از پیروزی انقلاب (1357) تا اواسط سال 1360

2 – دوره جنگ تحمیلی از 31 شهریور 1359 تا 27 تیر 1367 (سال روز پذیرش قطعنامه 5989

3 – دوران ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی ملقب به دوران سازندگی (1369 – 1376)

4 – دوره ریاست جمهوری آقای خاتمی از دوم خرداد 1376 تا سوم تیر 1384

5 – دوره ریاست جمهوری آقای احمدی نژاد از سوم تیر 1384 تا كنون

بخش پنجم

در پنجمین بخش علل ناكارآمدی احزاب در نظام های سیاسی موضوع مورد بحث است كه شامل 3 فصل می باشد. این بخش علل مورد بحث را از دو منظر عام و خاص مورد بررسی قرار داده است. فصل اول، ناكارآمدی حاصل عملكرد عموم احزاب نام گرفته است. فصل دوم به بررسی ناكارآمدی حاصل عملكرد احزاب نابالغ پرداخته و فصل سوم ناكارآمدی را محصول موانع رشد تحزب در جهان سوم معرفی كرده است. این فصل چند ویژگی كشورهای جهان سوم كه مایه تضعیف جامعه مدنی و ناكارآمدی بیشتر احزاب می گردند را این گونه معرفی می كند:

1 – ساختار قبیله ای و اجتماعاتی

2 – جامعه توده وار

3 – ضعف نخبگان سیاسی

4 – شخصی شدن قدرت و قدرت شخصی

5 – ضعف فرهنگ سیاسی

بخش ششم

بخش ششم كه در حقیقت آخرین بخش كتاب می باشد با عنوان علل خاص ناكارآمدی احزاب در ایران در 5 فصل به بررسی و مطالعه عوامل مؤثر می پردازد. فصل اول بخش ششم علل تاریخی – سیاسی را در 9 قسمت بررسی كرده كه چند نمونه از این علل عبارتند از: استبداد و ساختار مطلقه قدرت، فقدان امنیت و وجود احساس ناامنی، حضور مداوم ایلات و عشایر در عرصه های سیاسی، فقدان تحولات بنیادین در فرماسیون اجتماعی، و تقابل میان سنت و تجدد و ...

فصل دوم به نقش و تأثیر عوامل اقتصادی پرداخته است كه خود مشتمل بر 4 قسمت می باشد. این فصل تحت عناوینی این علل را مورد بحث قرار داده كه این عناوین از قرار زیر می باشند: نظام اقتصادی وابسته به نفت (وانتیر)، اقتصاد بیمار دولتی، ناهماهنگی توسعه سیاسی و اقتصادی و وجود مشكلات معیشتی عامه، مشكلات اساسی احزاب در تأمین مالی.

در فصل سوم علل حقوقی و قضایی نیز به عنوان یكی از عوامل خاص مؤثر در ناكارآمدی احزاب در ایران معرفی شده و در5 قسمت بررسی شده و مورد بحث قرار گرفته است. در این فصل عماملی از جمله: تعدد و تغیر و ناپایداری قوانین انتخاباتی، ضعف های حقوقی نظام انتخاباتی كشور، دشواری ها و مشكلات حقوقی نظارت بر انتخابات و ...

فصل چهارم بخش ششم علل فرهنگی (فرهنگ سیاسی) را بررسی می كند. بسیاری از جامعه شناسان سیاسی و كارشناسان مسائل احزاب، یكی از دلایل كارآمدی یا ناكارآمدی احزاب و تحزب را در مسائل فرهنگی و به ویژه فرهنگ سیاسی جوامع و دولت ها جستجو نموده اند و پژوهش های متعددی در این باره صورت گرفته است.

فصل پنجم از بخش انتهایی شامل 4 گفتار می باشد كه هر گفتار آن نیز شامل چند قسمت می باشد. گفتار اول با نام عملكرد گروه ها و نهادهای بدیل و جایگزین احزاب، عملكرد نهادهایی مانند روحانیت، هیئت ها، اجتماعات و مجامع مذهبی، مطبوعات، دانشگاه ها، باندهای قدرت و گروه های ذی نفوذ یا گروه های فشار را موضوع مورد بحث خود قرار داده و نقش آنها را در ناكارآمدی احزاب در جامعه ایران مورد بررسی قرار داده است.

در گفتار دوم عملكرد نخبگان به عنوان یكی از عوامل فرهنگی مؤثر در ناكارآمدی احزاب سیاسی در ایران به صورت خاص مورد مطالعه قرار گرفته است كه این گفتار شامل 8 قسمت مجزا می باشد. در این گفتار یكی از عوامل اصلی ناپایداری و عدم موفقیت احزاب در كشور عزیزمان ضعف در رهبری این تشكل ها و ناكارآمدی نخبگان معرفی شده است. نخبگانی كه در ادبیات سیاسی از آنها با عنوان گروه ها و افراد برگزیده، روشنفكر یا منورالفكر یاد می شود.

گفتار سوم آخرین فصل از بخش ششم كتاب تحت عنوان عملكرد احزاب، در قسمت های مختلف خود عوامل متعددی را در ناكارآمدی احزاب در ایران مؤثر دانسته كه از آن جمله می توان به این موارد اشاره كرد: دولت ساختگی و وابستگی به دولت- مقطعی، موسمی و مركزگرا بودن فعالیت احزاب- تشتت و تفرقه برانگیزی- قیم مآبی، ائتلاف ها و انشعاب های كم بنیاد و مكرر-ضعف در آموزش و تربیت سیاسی و ...

چهارمین گفتار این فصل به عنوان آخرین گفتار اثر با نام عملكرد دولت و دولت مردان، احزاب را مصداقی از جامعه مدنی دانسته و نقش آنان را به عنوان حلقه هایی میان مردم ودولت معرفی می كند و معتقد است كه به صورت بدیهی عملكرد و نقش دولت ها چه از حیث سیاسی، اقتصادی، حقوقی وفرهنگ سازی در نوع و میزان كارآیی احزاب بسیار مؤثر می باشد.

بنا بر نظر نویسنده محترم اثر، متأسفانه تاریخ تحزب ایران در سده گذشته، پیش و پس از انقلاب اسلامی بیانگر بیماری مزمن و ناكارآمدی احزاب بوده و احزاب نتوانسته اند در دوره حیات خویش قابلیت و توانایی های خود را نشان داده و ایفاگر بهینه كارویژه هی مطلوب«حزب» بوده و اهداف تأسیس این ظدیده سیاسی را فراهم آورند.

در انتها برش هایی كوتاه از كتاب را برایتان می آوریم:

در صفخه 84 كتاب آمده است:

اساسا برخلاف كلام اشعری و فقاهت اهل سنت، كلام و فقه شیعی به گونه ای دارای رویه عقلایی و عقلانیت اندیش است و سیره عقلا و عقلانیت در این كلام و فقاهت، ملحوظ و دارای مدخلیت آشكار است. تشیع به عنوان «عدلیه» به حسن و قبح اعتقاد دارد. از این طریق و با لحاظ نمودن احزاب و تحزب به عنوان یك حسن عقلی، می توان به مشروعیت دینی آنها حكم نمود.

در بخش پنجم صفحه 166 می خوانیم:

امروزه ینز برخی از بزرگ ترین تئوری پردازان نظریات احزاب، بدبینی و یأس را در نوشته خود در این باره به معرض دید همگان گذاشته اند. به عنوان نمونه «موئیزی استروگرسگی» كه نهایتا حزب را پس از تشكیل، سد راه دموكراسی می بیند، و یا «روبرتو میخلز»كه معتقد به حاكمیت قانون آهنین الیگارشی در تمامی گروه هاست و از دگردیسی انسان در كوره حزب سخن می گوید و بالأخره «ماكس وبر» كه با تأكید بر اهمیت رهبری در احزاب سیاسی، فرجام انسان حزبی را در تبدیل شدن به نوعی «حیوان رأی دهنده» می بیند كه كاری جز اطاعت از دستورهای رهبری ندارد.

در صفحه 242 می خوانیم:

یكی از بهترین نظریه پردازی ها پیرامون خصلت عشیره ای فرهنگ سیاسی ایران مربوط به استاد «محمود سریع القلم» است. شاید بتوان به طور اجمالی آرای این اندیشمند را در این زمینه چنین ذكر كرد: بررسی تاریخ سیاسی ایران، در واقع مطالعه تاریخ صعود و زوال عشایر است. ظرفیت بالقوه وبالفعل عشایر ایران موجب شده است كه نه تنها قدرت محلی در اختیار آنها باشد، بلكه در حكمرانی كشور هم سهم عمده ای داشته باشند.

مرکز اسناد انقلاب اسلامي

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
8 + 11 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .