حكومت اسلامي و فريضه امر به معروف و نهي از منكر؟

1- امر به معروف و نهي از منكر در حكومت اسلامي چه جايگاهي دارد؟ 2- امام خميني و مقام معظم رهبري در خصوص امر به معروف و نهي از منكر چه نظري دارد ؟ 3- آيا فلسفه تشكيل حكومت اسلامى از باب امر به معروف و نهى از منكر بوده، يا فراتر از اين موضوع مى‌باشد؟ 4- وظايف مردم و حاكميت اسلامي در رابطه با امر به معروف و نهي از منكر كدام است ؟ 5- معيار هاي وجوب امر به معروف و نهي از منكر در فقه كدامند؟

الف) جايگاه امر به معروف ونهي از منكر در حكومت اسلامي:

«كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ؛ شما بهترين امتى بوديد كه به سود انسان‏ها آفريده شده‏اند [؛ چه اينكه‏] امر به معروف و نهى از منكر مى‏كنيد»( آل عمران آيه 110). «معروف» آن است كه عقل و شرع آن را نيك و خوب بداند و «منكر» آن است كه عقل و شرع آن را ناپسند و بد بداند. بنابراين آنچه كه نيك است - اعم از امور فرهنگى، اعتقادى، اقتصادى، عبادى، اخلاقى، سياسى، جسمى، روانى و... - معروف است و كليه آنچه كه ناپسند است، مشمول منكر مى‏گردد. پس امر به معروف، به معناى «فرمان دادن به كار خوب» و نهى از منكر، به معناى «باز داشتن از كار بد» است. بهترين راه براى به دست آوردن مصداق‏هاى معروف و منكر، مراجعه به شرع است. بعضى از معروف‏ها عبارت است از: تقوا، احسان و نيكى، توكل، حسن ظن به خدا، توبه، تلاوت قرآن، شكر خدا، مشورت، دعا، اخلاق نيك، بردبارى، ايستادگى در راه دين، خوف از خدا، انفاق، انديشيدن و تفكر، عفو و بخشش، فرو بردن خشم، جهاد، نماز، روزه و... بخشى از منكرها نيز عبارت است از: كفر، نفاق، دوستى با كافران، ظلم و ستم، خيانت به بيت‏المال، كتمان حق، دين فروشى، بخل، كرنش در برابر دشمن، بد گمانى، دروغ، غيبت، تهمت، ايجاد اختلاف، رياست‏طلبى، حسادت، قطع رحم و... . امر به معروف و نهى از منكر، از مهم‏ترين، بهترين و عالى‏ترين فريضه‏ها و واجبات اسلامى است؛ به طورى كه برخى از فقيهان، آن را از ضروريات دين دانسته‏اند. در آيات و روايات گوناگونى به آن سفارش شده است و تعابير زيبايى در آنها به چشم مى‏خورد. حضرت على‏عليه السلام مى‏فرمايد: «تمام كارهاى نيك و (حتى) جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهى از منكر، همچون آب دهان در برابر درياى پهناورى است» «وَ ما اَعْمالُ الْبِرٌّ كُلُّها وَ الْجهادُ فى سَبيلِ اللَّهِ عِنْدَ الْاَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْىِ عَنِ الْمُنْكَرِ اِلاَّ كَنْفثة فِى بَحْرٍ لُجّى» ( نهج البلاغه، كلمات قصار، ش 374. ) امام باقرعليه السلام مى‏فرمايد: «بد قومى هستند، قومى كه بر امر به معروف و نهى از منكر عيب مى‏گيرند و آن را بى ارزش مى‏پندارند؛ بِئْسَ الْقَوْمِ قَومٌ يَعيبُونَ الْاَمْرِ بِالْمَعْروفِ وَ النَّهْىَ عَنِ الْمُنْكرِ» (وسائل الشيعه، ج‏11، ط جديد، ص‏392) بنابراين، اين فريضه مهم در حكومت اسلامي اهميت بيشتري پيدا ميكند زيرا كه خود حكومت اسلامي نيز با اين نيت هدايت مردم براي قرب الي الله با استرتژي پياده سازي تمامي احكام و آموزه هاي دين بر پا دشه است و بديهي است كه امر به معروف ونهي از منكر در اقامه اين آموزه ها نقش به سزايي خواهد داشت. ذكر چند امر در اين زمينه لازم است: 1. اين فريضه از تكاليف همگانى است و همه مسلمانان بايد آن را پاس بدارند. اين چنين نيست كه در زمان اقتدار حاكميت اسلامى، اين فريضه تنها بر دوش نيروهاى انتظامى و قوه قضاييه و ساير نهادهاى دولتى قرار داشته باشد؛ بلكه تك تك آحاد مردم به انجام اين فريضه موظف‏اند. امر به معروف و نهى از منكر، واجب كفايى است و چنانچه عده‏اى به اجراى آن بپردازند و به گسترش معروف و از بين بردن منكر اقدام ورزند، انجام دادن آن از ديگران ساقط مى‏شود. 2. در اجراى فريضه امر به معروف و نهى از منكر، بين زن و مرد تفاوتى نيست و هر دو گروه، در اين راستا وظيفه و مسؤوليت دارند. 3. در حكومت اسلامي مرتبه برخورد فيزيكي و قهري با منكر وظيفه حكومت است ولي مراتب ديگر اختصاصي به حكومت ندارد.

ب) نظر امام خميني و رهبر معظم انقلاب در مورد آن:

محورهاي ذيل از بيانات رهبر انقلاب قابل استخراج است:

1. «ما هنوز تا يك جامعه كاملاً اسلامي كه نيكبختي دنيا وآخرت مردم را به طور كامل تأمين كند و تباهي وكجروي و ظلم و انحطاط را ريشه كن سازد . فاصله زيادي داريم . اين فاصله ، بايد با همت مرم وتلاش مسئولان طي شود و پيمودن آن ، با همگاني شدن امر به معروف ونهي ازمنكر آسان گردد.»[1]

2. فضاسازي اسلامي محيط با امر به معروف و نهي از منكر:

«با عواملي كه محيط را از شكل اسلامي خارج كنند مقابله كنيد، با گفتار ، با سخنراني ، با پخش جزوات مناسب ، با تذكرات بجا ، با امر به معروف ونهي از منكر ؛ كه وظيفه شما در داخل محيط كاري تان ودر همه جاهاست ! با اين روشها ، كاري كنيد كه فضا، فضاي اسلامي شود. يعني هر كس وارد اين اداره ، وارد اين شركت دولتي شد ، وارد اين كارخانه شد ، احساس كند اينجا جاي مسلمانهاست و محيط ، اسلامي ست، اين ، وظيفه عمده شماست وهمه موظفند در اين وظيفه به شما ، كمك كنند. اين بانوان مسلماني كه در ادارت اند ،رفتارشان، لباسشان ، منششان ، بايد مسلماني باشد و شما دراين زمينه ، تكليف ومسئوليت داريد . البته با روش اسلامي با همان شيوه اي كه نهي از منكر اسلامي دارد ؛ نه با روشهاي غير اسلامي وبا خشونتهاي نادرست.»[2]

3. لزوم پاكي نفس براي اجراي اين فريضه:

« دشمن از راه اشاعه فرهنگ غلط ، فرهنگ فساد وفحشا ، سعي ميكند ، جوانهاي ما را از ما بگيرد ، كاري كه دشمن از لحاظ فرهنگي ميكند ، يك تهاجم فرهنگي ، بلكه بايد گفت يك «شبيخون فرهنگي »، يك «غارت فرهنگي » ويك «قتل عام فرهنگي» ست. امروز دشمن اين كار را دارد با ما مي كند . چه كسي ميتواند از اين فضيلتها دفاع كند ؟ آن جوان مومني كه دل به دنيا نبسته ، دل به منافع شخصي نبسته است . مي تواند بايستد واز فضيلتها دفاع كند. كسي كه خودش آلوده وگرفتار است كه نمي تواند از فضيلتها دفاع كند ! اين جوان با اخلاص ، مي تواند دفاع كند . اين جوان ، از انقلاب ، از اسلام ، از فضائل و ارزشهاي اسلامي مي تواند دفاع كند. لذا چندي پيش گفتم :« همه امر به معروف ونهي ازمنكر كنند» الان هم عرض مي كنم ، نهي از منكر كنيد ، اين ، واجب است اين مسئوليت شرعي شماست امروزمسئوليت انقلابي شما هم هست . البته جوان حزب الهي هم بايد باهوش باشد ، بايد چشمهايش را باز كند و نگذارد كسي در صفوف اورخنه كند و به نام امر به معروف ونهي ازمنكر ، فساد ايجاد نمايد كه چهره حزب الله را خراب كند . بايد مواظب باشيد، اين به عهده خودتان است، من يقين دارم - و تجربه هاي اين چند سال هم نشان داده – تا نيروهاي مومن وجزب الهي براي انجام كاري به ميدان مي آيند، يك عده عناصر بدلي ودروغين با نام اينها ، درگوشه اي فسادي ايجاد مي كنند ، تا ذهن مسئولين را نسبت به نيروهاي مومن و حزب الهي ومردمي چركين كنند . مواظب باشيد ، مسئله امر به معروف ونهي ازمنكر ، مثل مسئله نماز است ، ياد گرفتني است بايد برويد وياد بگيريد . مسئله دارد كه كجا و چگونه بايد امر به معروف ونهي از منكر كرد .»[3]

4. استفاده از سلاح زبان و منطق:

« امر به معروف و نهي از منكر را اقامه كنيد، جوانان در محيط خودشان ، امر به معروف و نهي از منكر كنند. چرا كه اين واجب – امر به معروف، امر به كارهاي خوب – در جامعه اسلامي هنوز اقامه نشده است؟ نگوييد به من چه ؛ او هم نمي تواند بگويد به تو چه ؛ اگر هم گفت ، شما اعتنا نكنيد. بعضي خيال مي كنند ، تا منكري ديده شد ، بايد با مشت به سراغش بروند! نه، ما سلاحي داريم كه از مشت كارگرتر است . آن چيست؟ سلاح زبان. زبان از مشت خيلي كارگرتر و نافذتر و موثرتر است ؛ مشت كاري نمي كند. بعضي از جوانان به ما نامه مي نويسند كه اجازه بدهيد ما با اين تظاهرات منكراتي ، مقابله و مبارزه كنيم . خيلي خوب ، مقابله كنيد؛ اما چطور ؟ بريزيد طرف مقابل را تكه پاره كنيد؟! نه ، اين نيست. حرف بزنيد، بگوييد ؛ يك كلمه بيشتر هم نمي خواهد ؛ لازم نيست يك سخنراني بكنيد . كسي كه مي بينيد خلافي مرتكب مي شود – دروغ ، غيبت ، تهمت ، كينه ورزي نسبت به برادر مومن ، بي اعتنايي و محرمات دين ، بي اعتنايي به مقدسات ، اهانت به پذيرفته هاي ايماني مردم ، پوشش نامناسب ، حركت زشت – يك كلمه آسان بيشتر نمي خواهد ؛ بگوييد : اين كار شما خلاف است ، نكنيد ؛ لازم نيست كه با خشم همراه باشد . شما بگوييد ، ديگران هم بگويند ، گناه در جامعه خواهد خشكيد . چرا كساني از گفتن ابا مي كنند ؟ يك عده بر اثر ضعف نفس از گفتن ابا مي كنند . يك عده هم خيال مي كنندكه گفتن فايده اي ندارد. بايد با دست جلو بروند ! نه ، زبان از دست خيلي مهمتر است. امر به معروف و نهي از منكر را اقامه كنيد ؛ نگذاريد جوامع جوان – چه در مدرسه ها ، و چه در دانشگاهها – كار به فساد بكشد ، اين مراكز براي دشمن هدف است . بدانيد كه نسل جوان اين جامعه و اين ايران اسلامي زنده است ؛ دشمن اين را هم بداند، با بودن شما جوانان مومن ، حجت برما تمام است.»[4]« بهترين شيوه برخورد با منكرات چيست؟ بستگي به اين دارد كه چه كسي بخواهد برخورد بكند، اگر شما بخواهيد برخورد كنيد «زبان» است. شما به غير از زبان ، هيچ تكليف ديگري نداريد، نهي از منكر براي مردم ، فقط زباني است. البته براي حكومت ، اينطور نيست . اگر منكر بزرگي باشد ، برخورد حكومت احيانا ممكن است ، برخورد قانوني و خشن هم باشد ؛ ليكن نهي از منكر و امر به معروفي كه در شرع مقدس اسلام هست ، زبان است. (انما هي اللسان).

تعجب نكنيد ، من به شما عرض مي كنم كه تأثير امر و نهي زباني – اگر انجام بگيرد – از تاثير مشت پولادين حكومتها بيشتر است ، من چند سال است كه گفته ام امر به معروف و نهي از منكر . البته عده اي اين كار را مي كنند ؛ اما همه نمي كنند. همه تجربه نمي كنند ، مي گويند آقا چرا اثر نمي كند ؛ تجربه كنيد . منكري را كه ديديد، با زبان تذكر دهيد ، اصلا لازم هم نيست زبان گزنده باشد و يا شما براي رفع آن منكر ، سخنراني بكنيد ؛ يك كلمه بگوييد : آقا! خانم! برادر! اين منكر است . شما بگوييد ، نفر دوم بگويد ، نفر سوم بگويد ، نفر دهم بگويد، نفر پنجاهم بگويد؛ كي مي تواند منكر را ادامه بدهد؟ البته به شما بگويم عزيزان من! منكر را بايد بشناسيد ، چيزهايي ممكن است به نظر بعضي منكر بيايد؛ در حاليكه منكر نباشد. بايد معروف و منكر را بشناسيد. واقعاً بايد بدانيد اين منكر است . بعضي گفته اند كه بايد احتمال تأثير وجود داشته باشد . من مي گويم احتمال تأثير همه جا قطعي است ؛ مگر در نزد حكومتهاي قلدر ، قدرتمندها و سلاطين . آنهايند كه البته حرف حساب به گوششان فرو نمي رود و اثر نمي كند ؛ اما براي مردم چرا . براي مردم ، حرف اثر دارد. بنابراين، پاسخ من اين شد كه بهترين روش براي شما كه از من سوال كرديد ، «زبان» است.»[5]

5. لزوم هموار كردن راه براي اين واجب الهي:

« ما عرض كرديم به ملت عزيز ؛ و گفتيم كه امر به معروف و نهي از منكر ، اين واجب الهي را بر پا بداريد و در بين جوانان در سراسر كشور ، شور و غوغايي بوجود آمد ، پس پيداست اين جوانان متمايل به امر به معروف و نهي از منكر هستند، بنابراين وظيفه ما ، قانون گذاران و مجريان است كه راه و زمينه را براي اجراي اين واجب الهي هموار و فراهم كنيم.»[6]

6. لزوم هدايت مردم در كيفيت اجراي اين فريضه:

« علماي دين بايد مردم را هدايت كنند ، بايد راهنمايي كنند ، كيفيت نهي از منكر را بيان كنند ومنكر را براي آنها شرح دهند بايد خطرات را بشناسيم.»[7]

7. امر به معروف و نهي از منكر ضامن برپاداشتن همه فرايض اسلام:

«امر به معروف ونهي ازمنكر كه يكي از اركان اساسي اسلام و ضامن بر پاداشتن همه فرايض اسلامي است ، بايد در جامعه ما احياء شود و هر فردي از آحاد مردم ، خود را در گسترش نيكي وبر چيده شدن زشتي و گمراهي وفساد ، مسئول احساس كند. ما هنوز تايك جامعه كاملاً اسلامي كه نيكبختي دنيا و آخرت مردم را به طور كامل تامين كند و تباهي وكجروي وظلم وانحطاط را ريشه كن سازد، فاصله زيادي داريم اين فاصله ، بايد با همت مردم وتلاش مسئولان طي شود.»[8]

8. مرحله زور بر عهده حكومت است:

«امر به معروف ، يك مرحله گفتن و يك مرحله عمل دارد ؛ مرحله عمل ، يعني اقدام با دست و بازور؛ اين مرحله ، امروز به عهده حكومت است وبايد بااجازه حكومت انجام بگيرد ولاغير.»[9]

9. ضامن حيات طيبه در نظام اسلامي:

« امر به معروف و نهي از منكر ، ياد آوري يك واجب فراموش شده است ؛ ما بايد خود را به سرچشمه اسلام برسانيم تا زندگي به تمامي شيرين شود. قرآن كريم مي فرمايد: «الذين ان مكناهم في الارض اقاموا الصلاه و اتوا الزكوه و امروا بالمعروف و نهوا عن المنكر» من مي خواهم اين واجب فراموش شدة اسلام را به ياد شما ملت ايران بياورم ؛ امر به معروف و نهي از منكر ، همه آحاد مردم بايد وظيفه امر كردن به كار خوب و نهي كردن از كار بد را براي خود قائل باشند. اين ، تضمين كننده حيات طيبه در نظام اسلامي خواهد بود. عمل كنيم تا آثارش را ببينيم . امر به معروف ، يك مرحله گفتن و يك مرحله عمل دارد . مرحله عمل ، يعني اقدام با دست و بازو ، اين مرحله ، امروز به عهده حكومت است و بايد با اجازه حكومت انجام بگيرد و لا غير. اما گفتن با زبان ، بر همه واجب است و همه بايد آن را بدون ملاحظه انجام بدهند.»[10]

10. محدود نكردن دايره منكرات:

« گناهكار هم فقط بد حجاب نيست ؛ كه بعضي فقط به مسئله بد حجابي چسبيده اند. اين ، يكي از گناهان است؛ و از خيلي از گناهان كوچكتر است ، خلافهاي فراواني از طرف آدمهاي لاابالي در جامعه وجود دارد ؛ خلافهاي سياسي ، خلافهاي اقتصادي ، خلاف در كسب و كار ، خلاف در كار اداري ، خلافهاي فرهنگي ، اينها همه خلاف است ، كسي غيبت مي كند ، كسي دروغ مي گويد ، كسي توطئه مي كند ، كسي مسخره مي كند ، كسي كم كاري مي كند ، كسي ناراضي تراشي مي كند ، كسي مال مردم را مي دزدد ، كسي آبروي مردم را بر باد مي دهد . اينها همه منكر است . در مقابل اين منكرها ، عامل بازدارنده ، نهي است ؛ نهي از منكر . بگوئيد «آقا نكن» ، اين تكرار «نكن» ، براي طرف مقابل ، شكننده است.»[11]

« البته امر به معروف و نهي از منكر حوزه هاي گوناگوني دارد كه باز مهمترينش حوزه مسئولان است ؛ يعني شما بايد ما را به معروف امر ، و از منكر نهي كنيد. مردم بايد از مسئولان ، كار خوب را بخواهند ؛ آن هم نه به صورت خواهش و تقاضا ؛ بلكه بايد از آنها بخواهند . اين مهمترين حوزه است ؛ البته فقط اين حوزه نيست ؛ حوزه هاي گوناگوني وجود دارد. در مسأله امر به معروف و نهي از منكر ، فقط نهي از منكر نيست ، امر به معروف و كارهاي نيك هم هست. براي جوان ، درس خواندن ، عبادت كردن ، اخلاق نيك ، همكاري اجتماعي ، ورزش صحيح و معقول و رعايت آداب و عادات خوب در زندگي ، همه جزو چيزهاي خوب است . براي يك مرد ، براي يك زن و براي يك خانواده ، وظايف خوب و كارهاي بزرگي وجود دارد. هركسي را كه شما به يكي از اين كارهاي خوب امر بكنيد – به او بگوييد و از او بخواهيد – امر به معروف است. نهي از منكر هم فقط نهي از گناهان شخصي نيست . تا مي گوييم نهي از منكر ، فوراً در ذهن مجسم مي شود. كه اگر يك نفر در خيابان رفتار و لباسش خوب نبود ، يكي بايد بيايد و او را نهي از منكر كند ؛ فقط اين نيست ؛ اين جزء دهم است.»[12]

در مورد نظر حضرت امام خميني نيز براي رعايت اجمال، دو فراز از سخنان ايشان را مياوريم:

«همه ملت موظفند كه نظارت كنند بر اين امور، نظارت كنند اگر من يك پايم را ... كج گذاشتم ... بگويند پايت را كج گذاشتي، خودت را حفظ كن .... اگر ديدند كه يك كميته‌اي خداي نخواسته خلاف مقررات اسلام دارد عمل مي‌كند، بازاري بايد اعتراض كند، كشاورز بايد اعتراض كند، روحانيون و علما بايد اعتراض كنند، اعتراض كنند تا اين كج را راست كنند. اگر ديديد يك معمم برخلاف موازين اسلام خداي ناخواسته مي‌خواهد عمل بكند، همه موظفند كه جلويش را بگيرند. همه بايد مراعات اين مسئله را بكنند، توجه داشته باشند كه مبادا من يك كلمه برخلاف مقررات اسلام بگويم، اعتراض كنند، بنويسند، بگويند.»[13]

« در امر به معروف و نهي از منكر شأن و مرتبه اجتماعي افراد مهم نيست و هر كس از هر قشر و طبقه اجتماعي موظف است ديگران را از هر قشر و طبقه اجتماعي كه باشند، امر به معروف و نهي از منكر كند به هر فردي لازم است كه امر به معروف كند. اگر يك فرد خيلي به نظرمردم مثلاً پايين، يك فردي كه به نظر مردم خيلي اعلامرتبه هم هست، اگر از او يك انحرافي ديد، بيايد (اسلام گفته برو به او بگو. نهي كن) بايستد در مقابلش بگويد اين كارت انحراف بود نكن».[14]

در صورتيكه تمايل داشته باشيد تا به تفصيل در اين زمينه تحقيق كنيد، مي­توانيد به كتاب امر به معروف و نهي از منكر از ديدگاه امام خميني دفتر بيست و يكم از آثار موضوعي تبيان ها مراجعه نماييد كه توسط مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني (س) به چاپ رسيده است.

ج) فلسفه تشكيل حكومت اسلامي، در مرتبه اول تزكيه و هدايت انسانها به سوي كمال و رستگاري و قرب هر بيشتر به الله است و در مرتبه بعدي رسيدن به عدالت و قسط الهي است. البته يكي از مهمترين ابزارهاي رسيدن به اين اهداف متعالي و الهي، امر به معروف و نهي از منكر است. « آن مسأله‌ى اساسى كه در انقلاب اسلامى هدف اعلى و والا به حساب مى‌آمد و مى‌آيد، عبارت از تزكيه‌ى انسان است. همه چيز مقدمه‌ى تزكيه و طهارت آدمى است. عدالت در جامعه و نيز حكومت اسلامى در ميان اجتماعات بشرى هم با اين‌كه هدف بزرگى محسوب مى‌شود، ولى خود آن يك مقدمه براى تعالى و رشد انسان است كه در تزكيه‌ى آدمى نهفته است. هم زندگى در اين عالم - اگر بخواهد به سعادت برسد - محتاج تزكيه است، و هم درجات اخروى و معنوى، متوقف بر تزكيه است. فلاح انسان - يعنى دست يافتن انسان به مقصد اعلى - وابسته‌ى به تزكيه است؛ «قد افلح من تزكّى. و ذكراسم ربّه فصلّى»(1). آن كسى كه تزكيه بكند، فلاح و رستگارى را به دست آورده است. » [15]

د) وظايف مردم و حكومت:

در امر به معروف و نهي از منكر سه حوزه قابل تفكيك مي‌باشد:

الف) امر به معروف و نهي از منكر ، وظيفه حكومت
امر به معروف و نهي از منكر كه وظيفه حكومت نسبت به مردم است و آياتي كه اين وظيفه را بيان مي‌كند عبارت است از: وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (نساء:104) كه گروهها و تشكيلات دولتي موظف به اين كار مي‌باشند. در گذشته در حكومت‌هاي اسلامي به اين نهادها محتسب مي‌گفتند و نهاد حسبه نام داشت، اين قسمت مورد بحث ما نمي‌باشد.

ب) امر به معروف و نهي از منكر عمومي؛
عموم مؤمنين اين وظيفه را نسبت به همديگر دارند و همه مؤمنان بايد آمر و ناهي باشند، اين دسته آيات عبارتند از: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتابِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَكْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ (ال عمران:110) ؛ المؤمنون وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ يُقيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ يُطيعُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ أُولئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزيزٌ حَكيمٌ (توبه:71)
اين آيات اطلاق دارند كه مردم نسبت به هم اين وظيفه را دارند و حتي امر به معروف و نهي از منكر مردم نسبت به حكومت و يا حكومت نسبت به مردم را مي‌گيرد چون اطلاق دارند. ولي ما بيشتر جايي را مد نظر داريم كه مردم نسبت به حكومت و حاكمان حق امر به معروف و نهي از منكر دارند.

ج) امر به معروف و نهي از منكر مردم از حاكمان
در قرآن به صراحت اين قسم ذكر نشده و تنها اطلاقات آيات مربوطه اين قسم را مي‌گيرد ولي در روايات زيادي مي‌توان استفاده كرد كه اين قسم نيز مد نظر مي‌باشد. مثلاً اين روايت نهج البلاغه: لَا تَتْرُكُوا الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ فَيُوَلَّى عَلَيْكُمْ أَشْرَارُكُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلَا يُسْتَجَابُ لَكُم(نامه:47)‏
دلالت بر مدعاي ما دارد؛ چرا كه تفريع ولايت اشرار بر ترك امر به معروف و نهي از منكر يك نوع ارتباطي را مي‌رساند و تناسبي دارد، معلوم مي‌شود كه امر به معروف و نهي از منكر مربوط به حاكمان است نه اينكه اگر نسبت به همسايه‌ات اين وظيفه را ترك كردي شرار امت مسلط مي‌شوند. پس امر به معروف و نهي از منكر وظيفه مردم نسبت به حكومت است ،گرچه حق آنها هم هست و يا تعبير زيبايي است كه حضرت مي‌فرمايد: ِ وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ كُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنْ الْمُنْكَرِ إِلَّا كَنَفْثَةٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ وَ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ لَا يُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا يَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ كَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ . (حكمت 374)
حضرت بعد از ذكر انواع نهي از منكر مي‌فرمايد: اعمال برّ و جهاد در راه خدا در نزد امر به معروف و نهي از منكر مثل قطره آبي نسبت به يك درياي عميق است و اين وظيفه نه روزي آدم را كم مي‌كند و نه جان آدم را. خب اين كدام امر به معروف و نهي از منكري است كه اگر انجام گرفت ممكن است انسان بترسد كه جانش گرفته شود يا رزق و روزي‌اش كم شود؟ مشخص است كه حكومت مي‌تواند اين كار را بكند و يا قدرتمندان و صاحبان قدرت و لذا حضرت امر به معروف و نهي از منكر را نسبت به اعمال نيك ديگر مثل دريا و قطره مي‌داند. شاهد اين برداشت فراز آخر حكمت است كه مي‌فرمايد: « كَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ » كه مي‌رساند منظور امر به معروف و نهي از منكر نسبت به صاحبان قدرت و حاكمان مي‌باشد.
خلاصه مطلب اينكه اعتراض نسبت به رفتار حكومت حق و وظيفه مردم است كه مرحله بعد از نصيحت مي‌باشد و امام حسن‌(عليه السّلام) در اين زمينه مي‌فرمايد: ان السياسة هي رعاية حقوق الله و الاحياء و الاموات... اما رعايه حقوق الاحياء فيجب ان ترفعوا اصواتكم بالاعتراض علي ولي الامر اذا انحرف عن جادة الثواب (ر.ك: هاشم معروف الحسني، كتاب الائمه). كسي كه سرپرست جامعه اسلامي است و از جاده ثواب منحرف شد از حقوق افراد زنده اين است كه نسبت به او اعتراض كنند. ما معتقد هستيم كه اعتراض به ائمه و معصومين جايي و وجهي ندارد ولي مردم نسبت به پيامبر اين حالت را داشتند. مثلاً به پيامبر اعتراض شد كه چرا اسامه فرمانده جيش باشد؟
حضرت فرمود: شما در گذشته به فرماندهي علي هم اعتراض كرديد در حالي كه هر دو لايق هستند. حضرت به مردم نفرمود چرا اعتراض مي‌كنيد بلكه جواب مردم را دادند. (ر.ك: سيره ابن هشام).
مالك اشتر با اينكه از اصحاب خالص حضرت علي بود ولي در مواردي به ايشان اعتراض مي‌كردند. طبري مي‌گويد مالك به حضرت عرض كرد: من قبلاً به شما عرض كردم كه جرير را نفرستيد چون احتمال خيانت دارد و من را مي‌فرستاديد بهتر بود ولي جرير گفت: اگر تو بودي تو را مي‌كشتند ولي من خدعه كردم و زنده ماندم ولي مالك گفت اگر حضرت من را مي‌فرستاد تو و اتباعت را به زندان مي‌فرستادم تا فتنه بخوابد. اين شيوه برخورد مالك به حضرت مي‌رساند كه ظاهراً اين گونه حركت‌ها پذيرفته شده بوده است.
مورد ديگر اينكه حضرت علي به خاطر برخي خدمات نجاشي يماني حدّي بر او اجراء نكرد و به حضرت اعتراض شد كه ما نديده بوديم امراي عادل، اهل معصيت و طاعت پيش آنها يكسان باشند. اين اعتراض‌ها حتي در زمان معصوم هم وجود داشته است.
مرحله سوم كه قوي‌تر و شديد‌تر است عبارت است از انقلاب و ثوره. پس اگر بخواهيم حقوق مردم را در سيري منطقي و طبيعي بيان كنيم عبارت است از:
1.حق مردم اين است كه حاكم را تعيين كنند؛
2.در تصميم‌گيري‌ها مشاركت كنند؛
3.حق مراقبت و اشراف و اطلاع بر حاكمان؛
4.حق نصيحت؛
5.حق امر به معروف و نهي از منكر از حاكمان؛
6. انقلاب.
مرحله اخير به معناي اعتراض عملي است نسبت به رويه خلاف اسلام حاكمان، يعني اگر حاكمان با نصيحت، اعتراض و امر به معروف و نهي از منكر اصلاح نشدند، مردم اين حق را دارند كه با رفتار عملي سعي در اصلاح حاكمان كنند و اگر حاكمان اجازه اين رفتار عملي را ندادند و ساختار عوض نشد مي‌توانند با انقلاب ساختار را عوض كنند. مواجهه حضرت علي، اميرالمؤمنين با معاويه در اين قالب بود، چرا كه معاويه استاندار حضرت بود كه سر به شورش گذاشت و حضرت وقتي با لشگر شام برخورد كردند فرمودند: « مَنْ رَأَى مُنْكَراً يُعْمَلُ بِهِ وَ مُنْكَراً يُدْعَى إِلَيْهِ فَأَنْكَرَهُ بِقَلْبِهِ فَقَدْ سَلِمَ وَ بَرِي‏ءَ وَ مَنْ أَنْكَرَ بِلِسَانِهِ فَقَدْ أُجِرَ وَ هُوَ أَفْضَلُ مِنْ صَاحِبِهِ وَ مَنْ أَنْكَرَهُ بِسَيْفِهِ لِتَكُونَ حُجَّةُ اللَّهِ الْعُلْيَا وَ كَلِمَةُ الظَّالِمِينَ السُّفْلَى فَذَلِكَ الَّذِي أَصَابَ سَبِيلَ الْهُدَى وَ قَامَ عَلَى الطَّرِيقِ وَ نَوَّرَ فِي قَلْبِهِ الْيَقِينُ ». حضرت مي‌فرمايند سه مرحله داريم: يك سري هستند كه حتي در دل مخالف ظلم نمي‌باشند، اگر كسي در دل مخالف بود از آن ظلم مصون مي‌ماند. يك سري با زبان مخالفت هستند پس اينها افضل هستند ولي كساني كه با عمل مخالف هستند اينها به حق واصل مي‌شوند.
شايد آيه: « وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى‏ فَقاتِلُوا الَّتي‏ تَبْغي‏ حَتَّى تَفي‏ءَ إِلى‏ أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما بِالْعَدْلِ وَ أَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطينَ» (حجرات:9) نسبت به حكومت است يا همه حكومت و يا بخشي از حكومت و اعتراض امام حسين به يزيد، يكي از حقوق و وظايف مردم بود كه در اين عرصه صورت گرفت.
رعايت اين مراحل چه در حكومت ديني و چه غير ديني، زمينه بقاء و ثبات و عدالت حكومت‌ها را فراهم مي‌كند.[16]

ه) معيارها (شرايط) وجوب امر به معروف و نهي از منكر در فقه:

شرايط وجوب امر به معروف و نهي از منكر :

اول:آن كه كسى كه مى ‏خواهد امر و نهى كند، بداند كه آنچه شخص مكلف بجا نمى ‏آورد ، واجب است بجا آورد و آنچه بجا مى ‏آورد بايد ترك كند. و بر كسى كه معروف و منكر را نمى ‏داند واجب نيست.
دوم:آن كه احتمال بدهد امر و نهى او تأثير مى كند، پس اگر بداند [يقين داشته باشد كه] اثر نمى ‏كند واجب نيست.
سوم: آن كه بداند شخص معصيت كار بنا دارد كه معصيت خود را تكرار كند، پس‏ اگر بداند يا گمان كند يا احتمال صحيح بدهد كه تكرار نمى‏ كند واجب نيست.
چهارم:آن كه در امر و نهى مفسده‏ اى نباشد، پس اگر بداند يا گمان كند كه اگر امر يا نهى كند ضرر جانى يا عِرضى و آبرويى يا مالى قابل توجه به او مى ‏رسد واجب نيست، بلكه اگر احتمال صحيح بدهد كه از آن ترس ضررهاى مذكور را پيدا كند واجب نيست بلكه اگر بترسد كه ضررى متوجّه متعلقان او [مثل خانواده اش] مى ‏شود واجب نيست، بلكه با احتمال وقوع ضرر جانى يا عِرضى و آبرويى يا مالى موجب حَرَج بر بعضى مؤمنين، واجب نمى‏ شود بلكه در بسيارى از موارد حرام است). امام خميني ره ، توضيح المسائل مسأله 2791 (

مراتب امر به معروف و نهي از منكر :
مرتبه اول:
آن كه با شخص گناهكار طورى رفتار شود كه بفهمد براى ارتكاب او به معصيت ، به اين صورت با او عمل شده است، مثل اين كه از او رو برگرداند، يا با چهره عبوس با او ملاقات كند، يا ترك مراوده با او كند و از او اعراض كند به نحوى كه معلوم شود اين امور براى آن است كه او گناه را ترك نمايد.
توجه: اگر دراين مرتبه درجاتى باشد لازم است با احتمال تأثير درجه خفيف ‏تر، به همان اكتفا كند، مثلًا اگر احتمال مى ‏دهد كه با ترك تكلم با او مقصود حاصل مى ‏شود، به همان اكتفا كند و به درجه بالاتر، عمل نكند، به ويژه اگر طرف ، شخصى است كه اين نحو عمل موجب هتك حرمت او مى ‏شود.
مرتبه دوم:
امر و نهى به زبان است، پس با احتمال تأثير و حصول ساير شرايط گذشته، واجب است اهل معصيت را نهى كنند، و تارك واجب را به انجام دادن واجب امر نمايند.
نكته1: اگر احتمال بدهد كه بدون امر و نهي كردن و با موعظه و نصيحت ، گناهكار، معصيت را ترك مى ‏كند ، اكتفا به آنلازم است و نبايد از آن تجاوز كند.
اما اگر مى ‏داند كه نصيحت تأثير ندارد ، واجب است با احتمال تأثير، امر و نهى الزامى كند و اگر تأثير نمى ‏كند مگر با تشديد در گفتار و تهديد بر مخالفت ، لازم است ولي بايد از دروغ و گناه ديگر دوري شود.
نكته2: اگر گناهكار ترك معصيت نمى‏كند مگر به انجام هر دو مرتبه اول و دوم ، واجب است انجام هر دو به اين كه هم از او دوري كند، و ترك معاشرت نمايد و با چهره عبوس با او ملاقات كند، و هم او را با زبان امر به معروف و نهي از منكر نمايد.
مرتبه سوم:
توسل به زور است، پس اگر بداند يا اطمينان داشته باشد كه ترك منكر نمى ‏كند يا واجب را بجا نمى ‏آورد مگر با اعمال زور و جبر، واجب است ولي بايد از مقدار لازم تجاوز نكند.
توجه: اگر توقف داشته باشد جلوگيرى از معصيت ، بر كتك زدن و سخت گرفتن بر شخص گناهكار، و در مضيقه قراردادن او ، جايز است، ولي لازم است مراعات شود كه زياده‏روى نشود، و بهتر آن است كه در اين امر و نظير آن اجازه از مجتهد جامع الشرايط گرفته شود.
اما اگر متوقف بر وارد ساختن جراحت و قتل باشد ، بدون اجازه مجتهد جامع الشرايط با حصول شرايط آن ، جايز نيست .
( امام خميني ره ، توضيح المسائل م 2804به بعد (

--------------------------------------------------------------------------------

[1] پيام مقام معظم رهبري به مناسبت اولين سالگرد ارتحال امام (ره) درمورخه 10/3/69

[2] بيانات حضرت آيت الله خامنه اي به اعضاي انجمن هاي اسلامي ادارات ، كارخانجات و بيمارستانها در مورخه 4/6/71

[3] بيانات مقام معظم رهبري در ديدار با فرماندهان نيروي مقاومت بسيج سراسر كشور در سالروز شهادت امام سجاد (ع) 22/4/71

[4] مورخه 15/8/ 1370 ديدار معظم له با گروه كثيري از دانشجويان و دانش آموزان به مناسبت سيزدهم آبان

[5] مورخه 22/2/77 بيانات مقام معظم رهبري در جلسه پرسش و پاسخ دانشگاه تهران

[6] بيانات مقام معظم رهبري در ديدار قشرهاي مختلف جامعه درمورخه 29/7/71

[7] بيانات مقام عظماي ولايت در ديدار علما و رحانيون درمورخه 7/5/71

[8] بيانات ولي امر مسلمين در پيامي بمناسبت اولين سالگردارتحال امام خميني (ره) در مورخه 10/3/69 خطاب به مردم ومسئولين

[9] بيانات مقام معظم رهبري در ديدارباجمع كثيري از اقشار مختلف مردم قم به مناسبت فرا رسيدن 19 دي ماه (سالروز قيام مردم قم ) درمورخه 16/10/68

[10] بيانات رهبر معظم انقلاب در ديدار جمع كثيري از اقشار مختلف مرم قم به مناسبت فرا رسيدن 19 دي ماه (سالروز قيام مرم قم) در مورخه 19/10/ 68

[11] بيانات مقام عظماي ولايت در ديدار اقشار مختلف مردم در مورخه 29/7/71

[12] بيانات مقام معظم رهبري در خطبه هاي نماز جمعه مورخه 25/9/79

[13] 9/2/58

[14] 2/7/58

[15] سخنراني‌ در ديدار گروهي‌ از خانواده‌هاي‌ شهدا و جانبازان‌ و اقشار مختلف‌ مردم ۱۳۷۰/۰۸/۰۱

[16] منبع اين قسمت از جواب: maroofyaran.com

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
20 + 0 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .