جنبش عدم تعهد؛ مسلح‌شدن ایران به سِلاح دیپلماسی

جنبش عدم تعهد (NAM) سال‎1961 میلادی در بحبوحه‌ی دوران جنگ سرد با تلاش «جواهر لعل نهرو» نخست‌وزیر فقید هند، «سوکارنو» از اندونزی، «جمال عبدالناصر» از مصر و «ژنرال تیتو» از یوگسلاوی با هدف وحدت بین کشورهایی بنیان گذاشته شد که نه در اردوگاه کمونیسم و نه در اردوگاه کاپیتالیسم قرار داشتند. این کشورها هدف اصلی خود را مقابله با امپریالیسم گذاشتند. برگزاری اجلاس شانزدهم در تهران در این برهه‌ی تاریخی حساس می‌تواند برای ایران ظرفیت‌هایی را ایجاد کند که در صورت برنامه‌ریزی برای آن می‌توان به نحو مطلوب از آن استفاده کرد.

گروه بین‌الملل برهان برای بررسی ابعاد مختلف این موضوع نشستی با حضور «دکتر جعفر حق‌پناه» و «دکتر طیبه واعظی» از کارشناسان پژوهشکده‌ی مطالعات راهبردی برگزار کرده است که مشروح آن در 3 قسمت ارائه خواهد شد. در قسمت اول با عنوان میزان تاثیرگزاری جنبش در معادلات جهانی، ظرفیت های این جنبش بررسی شد. در قسمت دوم به بررسی فرصت های جنبش عدم تعهد در سایه ی وحدت پرداخته شد. قسمت سوم و پایانی این نشست تخصصی با عنوان «فرصت های اجلاس تهران برای ایران» پیش روی شماست.

جنبش عدم تعهد در حال حاضر فاقد یک دبیرخانه‌ی دائمی است و این موضوع جنبش را در پیگیری اهدافش دچار مشکل می‌کند. به نظر شما، ایران تا چه حد می‌تواند در تأسیس این دبیرخانه نقش ایفا کند؟

واعظی: به نظر من، در حال حاضر ایران انگیزه و توانایی این را دارد که تغییر و تحولی در جنبش ایجاد کند. از جمله‌ی این مسائل همین بحث دبیرخانه‌ی جنبش عدم تعهد می‌باشد که قرار است در کنفرانس پیش رو مطرح شود. در حال حاضر انگیزه‌ی اصلی ایران برای استفاده از ظرفیت‌های جنبش عدم تعهد دور زدن تحریم‌های موجود است. مسلماً در کنار بحث دبیرخانه مسائل دیگری را که اقتضای سازمان‌ها یا جنبش‌های سازمان‌یافته و نهادینه‌شده است به دنبال دارد.

برای مثال، در حال حاضر کشورهای عضو عدم تعهد حق عضویت پرداخت نمی‌کنند و مخارج نشست‌ها و فعالیت‌های جنبش بر عهده‌ی کشوری است که ریاست جنبش را دارد. مسئله این است که اگر اعضا تأسیس دبیرخانه را بپذیرند، آیا بعد از آن حاضرند پیامدهای دیگری از جمله پرداخت حق عضویت را بپذیرند؟ چه بسا با مطرح شدن بحث دبیرخانه و شکل گرفتن آن نظام اداری لازم برای جنبش عدم تعهد، بعضی از کشورها از عضویت انصراف بدهند. در حال حاضر علت عضویت خیلی از کشورها این است که این عضویت به لحاظ سیاسی و اقتصادی برایشان هزینه‌ای ندارد. بنابراین مشخص نیست که با تأسیس دبیرخانه باز هم این کشورها در جنبش عدم تعهد باقی بمانند.

سؤال دیگر این است که دبیرخانه تا چه حد می‌تواند اهداف جنبش را تعقیب کند. در واقع وقتی که در رابطه با مصوبات و بیانیه‌های جنبش ضمانت اجرایی وجود ندارد، به نظر می‌رسد که تأسیس دبیرخانه به تنهایی نمی‌تواند اثرگذار باشد. به خاطر همین است که باید تحولات ساختاری گسترده‌تری در جنبش انجام شود تا تأسیس دبیرخانه هم نتیجه‌ای داشته باشد.

حق‌پناه: من با بخش عمده‌ی صحبت‌های خانم دکتر واعظی در مورد پیامدهای تأسیس دبیرخانه موافق هستم، ولی در مورد ایران یک مقدار نظر خودم را عرض می‌کنم. ما تجربه‌ی تأسیس دبیرخانه برای سازمان فرهنگی اکو را داریم. ایران پیشگام شد و پیشنهاد تأسیس این دبیرخانه را داد و در حال حاضر هم این دبیرخانه در ایران قرار دارد. هدف از تأسیس این دبیرخانه گسترش همکاری‌های فرهنگی میان اعضا بود، اما بعضاً کشوری مثل ترکیه چندان تمایلی به این همکاری نداشت، چون با ایران رقابت فرهنگی دارد و از سویی دیگر، کشورهایی مثل افغانستان یا تاجیکستان توان همکاری نداشتند و بیشتر مصرف‌کننده بودند.

در نتیجه، تأسیس این دبیرخانه عملاً پیامد مثبتی به همراه نداشت و بخش عمده‌ای از هزینه‌ی راه‌اندازی و پشتیبانی آن بر عهده‌ی جمهوری اسلامی ایران افتاد. در سال اول تأسیس، در حالی که ایران 2 میلیون دلار حق عضویت می‌پرداخت، ترکیه کمتر از 200 هزار دلار حق عضویت پرداخت کرد، پرداختی پاکستان از این هم پایین‌تر بود و افغانستان هم هیچ کمکی نمی‌کرد.

در خصوص این دبیرخانه‌ها بحث اختیارات آن کشور مطرح است. در واقع وقتی کشوری قرار است هزینه‌های آن سازمان را بپردازد، این اختیار را دارد که به گونه‌ای کمابیش با گرایش‌های خودش دبیرخانه را هدایت کند و کارگروه‌های تخصصی و نشست‌ها را منطبق با نظر خودش پیش ببرد. در این حالت ممکن است رقابتی به وجود بیاید و کشورهای پولدارتر از ایران بخواهند دبیرخانه‌ی دائمی جنبش در آنجا باشد و در واقع با استفاده از اهرم‌ها و پشتوانه‌ی مالی، دیدگاه خودشان را پیش ببرند. در حال حاضر در مورد سازمان کنفرانس اسلامی دقیقاً چنین وضعیتی به وجود آمده که مرکزیت آن در عریستان است و به همین دلیل پشتوانه‌ها و حمایت‌ها بر برخی از گرایش‌های اعضای این کنفرانس اثر می‌گذارد.

در شرایط کنونی ایران مایل است این نقش را بر عهده بگیرد و با توجه به تنگنا و هجمه‌ای که به سمت ما شده است، به نظر می‌آید که این اقدام ابتکار درستی از جانب ایران باشد، اما علی‌القاعده با مقاومت قابل توجهی از جانب کشورهای غیرمتعهد مواجه خواهد شد که برخی از آن‌ها در فرآیند منزوی‌سازی ایران کاملاً فعال هستند. بنابراین دامنه‌ی رقابت آن‌ها به این موضوع جدی نیز کشیده می‌شود و احتمالاً آن‌ها چندان تمایل ندارند که این دبیرخانه در ایران تشکیل شود و به اصطلاح سندش به نام جمهوری اسلامی ایران بخورد. این موضوع مهمی است که به توافقات اعضا و تعهدات طرفین،‌ یعنی ایران و سایر کشورها، منوط می‌شود.

بر فرض که این دبیرخانه تشکیل شود، تازه باید به این سؤال رسید که واقعاً ایران توان این کار را دارد یا نه؟ چون فقط توان مالی و سخت‌افزاری مهم نیست. شاید ایران بتواند خیلی خوب برخی از منابع را به این امر اختصاص بدهد و اقدامات اولیه صورت بگیرد، اما مهم‌تر از آن بافت کارشناسی، بدنه‌ی نیروی انسانی و قدرت دیپلماتیک کشور است که باید پشتوانه‌ی این دبیرخانه شود، وگرنه به خودی خود استقرار این دبیرخانه برای ایران چندان گره‌گشا نیست و نمی‌تواند اهداف جمهوری اسلامی را محقق کند. اگر بخش دانشگاهی و دیپلماسی ما فعالانه در کنار این دبیرخانه قرار بگیرند، می‌توان امیدوار بود که دبیرخانه‌ای جدی و واقعی ایجاد شود و منافعش نه فقط برای ایران، بلکه برای کشورهای دیگر هم ملموس باشد.

از اجلاس چهاردهم ایران و قطر بر سر ریاست جنبش با هم رقابت داشتند و تصاحب این کرسی نشان می‌دهد که دیپلماسی ایران از ظرفیت لازم برای دستیابی به اهدافش برخوردار است. بنابراین بهتر است از ظرفیت‌های موجود در مسیرهایی استفاده شود که منافع بیشتری برای ما به همراه دارد. در حال حاضر هم که ریاست جنبش به ایران محول شده است، می‌توانیم بدون اینکه هزینه‌ی زیادی پرداخت نماییم، منافع خودمان را تأمین کنیم.
در این میان، نکته‌ی حائز اهمیت این است که در اجلاس امسال ریاست دوره‌ای جنبش به ایران واگذار می‌شود. به نظر شما، ایران چه کاری می‌تواند انجام دهد تا آن قدرت بالقوه‌ای که برای تأثیرگذاری بر نظام بین‌الملل در نهاد جنبش وجود دارد به فعلیت برسد؟

واعظی: به نظر می‌رسد که در واقع با وجود اینکه ریاست به ایران واگذار می‌شود، ولی صرف دادن ریاست به ایران نمی‌تواند کارگشا باشد. همان طور که گفتم، لازم است که تحولات خیلی گسترده‌تری در جنبش اتفاق بیفتد. در بهترین حالت ایران هم می‌تواند از این مقطع، مثل خیلی از کشورهای دیگر از جمله هند، به عنوان راهکاری برای توجیه خیلی از مسائل داخلی و خارجی و منافع ملی خودش استفاده کند، چون در حال حاضر سعی می‌کنند ایران را در عرصه‌ی بین‌الملل به انزوا بکشانند.

در واقع بحران‌هایی که در کشورهای همسایه‌ و منطقه اتفاق می‌افتد تا حدی می‌تواند روی روابط دیپلماتیک ایران اثرگذار باشد. بنابراین همین که ایران به عنوان رئیس جنبش عدم تعهد انتخاب شده است باعث می‌شود که تهران تا حدودی بیشتر محل رفت‌وآمدهای دیپلماتیک باشد و بتواند از طریق گسترش روابط دوجانبه‌ای که تحت پوشش این جنبش شکل می‌گیرد تا حدی منافع خودش را تأمین کند.

ولی در مجموع من نسبت به این مسئله چندان خوش‌بین نیستم که ایران بتواند تحول گسترده‌ای در جنبش صورت دهد. در واقع اقتضای نظام بین‌الملل این گونه است و چالش‌هایی که در مقابل ایران در نظام بین‌الملل وجود دارد و رویکرد کشورهای عضو عدم تعهد که هر کدام به دنبال منافع ملی خودشان هستند این چشم‌انداز را در مقابل ایران ترسیم می‌کند.

حق‌پناه: در ادامه‌ی این بحث می‌توان گفت که شاید تحقق منافع ملی ایران هم در شرایط کنونی به توانمندی در یارگیری و ایجاد برخی سازوکارهای اتحاد و ائتلاف در سطوح منطقه‌ای و بین‌المللی برمی‌گردد. در این صورت جنبش غیرمتعهدها می‌تواند محفل مناسبی باشد تا بعضی از کشورهایی که شرایط و گرفتاری‌های مشابه ایران را دارند بتوانند تریبون دیگری پیدا کنند و صدای خودشان را بلندتر به جامعه‌ی جهانی برسانند و تشریک مساعی بیشتری داشته باشند. این بخش از موضوع یک مقدار به وضعیت مناطق پیرامونی ایران برمی‌گردد.

به نظر می‌آید که خرده‌نظام‌های امنیتی اطراف ایران در آسیای جنوب غربی آبستن تحولاتی است که به هر حال در همه‌ی آن‌ها، چه به صورت سلبی و چه به صورت ایجابی، ایران نقش مهمی دارد. خیلی‌ها مایل‌اند حرف ایران را بشنوند. به این جهت ریاست جنبش می‌تواند به ایران در جهت استفاده‌ی بهتر از اهرم دیپلماسی کمک کند. این موضوع حتی بر روابط ایران با کشورهایی که با آن‌ها دچار اصطکاک هست نیز تأثیر خواهد داشت.

در واقع دیپلماسی سلاح و ابزار مؤثری است که اگر خوب از آن استفاده شود، می‌تواند در خیلی از مواقع به رفع تنش‌ها و سوءبرداشت‌ها کمک کند. بنابراین دوره‌ی ریاست این جنبش فرصت خوبی را در اختیار ایران قرار می‌دهد.

جمع بندی

دکتر حق پناه: در جمع‌بندی صحبت‌هایم باید بگویم که عالم سیاست از یک سو عالم گفت‌وگو و از سویی دیگر عرصه‌ی توجه به تحولات پیش رو و بهره‌گیری از فرصت‌های خاص است. به این معنا، هیچ موضوعی بدون چالش نیست و اساساً علم سیاست برای مهار و مدیریت چالش‌ها و بحران‌ها ایجاد شده است. بنابراین نباید به دلیل ناکارآمدی‌های گذشته یا بحران هویت غیرمتعهدها، صورت مسئله را پاک کنیم. به هر حال این موضوع وجود دارد و باید به آن پرداخته شود. اگر ایران ادعای این را دارد که می‌خواهد نظام معنایی جدیدی را به نظام بین‌الملل ارائه کند، به هر حال باید از هر فرصتی، ولو محدود و اندک، استفاده کند.

به جنبش غیرمتعهدها نیز از همین زاویه باید نگاه کرد و حد و وزن آن را به درستی سنجید. در واقع نباید به دستاوردهای این جنبش بیش از اندازه خوش‌بین باشیم، چون در این صورت ممکن است بعد از 4 سال به بازبینی گذشته بپردازیم و متوجه شویم این جنبش دستاورد ملموسی برای ما نداشته است. اگر واقع‌بین باشیم، به هر حال نفس بقای این جنبش در طول 50 سال گذشته نشان داده است که کارکردهایی دارد و ما هم در همان حد باید طی این 4 سال از آن استفاده کنیم و در پی این باشیم که منفعت‌های پایداری برای ایران و اعضای دیگر رقم بزنیم. در واقع باید نگاه ابزاری کوتاه‌مدتی را که فقط در پی گره‌گشایی‌های خاص در سیاست خارجی است کنار بگذاریم و در این مدت منافع درازمدت خودمان را تثبیت کنیم.

دکتر واعظی: به نظر من، هرچند آینده‌ای که برای جنبش عدم تعهد تصور می‌کنیم چندان بهتر از امروز نیست، ولی می‌توان گفت فرصتی به وجود آمده است که ایران باید از آن استفاده کند. همان طور که می‌دانیم، از اجلاس چهاردهم ایران و قطر بر سر ریاست جنبش با هم رقابت داشتند و تصاحب این کرسی نشان می‌دهد که دیپلماسی ایران از ظرفیت لازم برای دستیابی به اهدافش برخوردار است.

بنابراین بهتر است از ظرفیت‌های موجود در مسیرهایی استفاده شود که منافع بیشتری برای ما به همراه دارد. در حال حاضر هم که ریاست جنبش به ایران محول شده است، می‌توانیم بدون اینکه هزینه‌ی زیادی پرداخت نماییم، منافع خودمان را تأمین کنیم. بنابراین باید نهایت تلاشمان را معطوف به این کنیم که از شرایط فعلی خارج شویم و از کارکرد حمایتی جنبش نهایت بهره‌برداری را انجام دهیم.

با تشکر از اینکه وقت خود را در اختیار «برهان» قرار دادید/۱۳۹۱/۶/۵

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
2 + 2 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .