تبیین بیانات رهبری در اجلاس سران عدم تعهد(3)؛ راهکارهای مقابله با یک جانبه‌گرایی آمریکا

مقام معظم رهبری: دولت‌ها ارتباطات میان خود را نه بر اساس ترس و تهدید یا افزون‌طلبى و منافع یک‌جانبه یا واسطه‌گرىِ افراد خائن و خود‌فروش، بلکه بر پایه‌ى منافع سالم و مشترک، و برتر از آن، منافع انسانیت بنا می‌کنند و وجدان بیدار خود و خاطر ملت‌هاى خود را از دغدغه‌ها آسوده می‌سازند.[1]
با پایان جنگ جهانی دوم کشورهای پیروز جنگ، به ویژه آمریکا و شوروی، دچار اختلاف و رقابت شدند، به طوری که این اختلافات باعث شد کشورهای جهان در یک جناح‌بندی کلی به 2 بلوک غرب به رهبری آمریکا و شرق به رهبری شوروی تقسیم شوند. کشورهایی که در این بلوک‌بندی قرار می‌گرفتند مجبور بودند از سیاست‌های رهبران بلوک‌ها پیروی کنند و البته آن‌ها نیز از حمایت‌های رهبر بلوک خودشان در مقابل بلوک رقیب برخوردار می‌شدند.

در این بین برخی کشورها خواهان بی‌طرفی در این جناح‌بندی و روابط خصم‌آمیز ناشی از آن بودند. بدین ترتیب ایده‌ی «عدم تعهد» ظهور کرد و پس از چندی باعث تشکیل جنبش عدم تعهد شد. رهبران 4 کشور هند (جواهر لعل نهرو)، یوگسلاوی (مارشال تیتو)، اندونزی (احمد سوکارنو) و مصر (جمال عبدالناصر)، که خارج از 2 بلوک شرق و غرب بودند، سعی کردند با گرد هم آوردن کشورهای جهان سوم همبستگی خود در مقابل 2 بلوک شرق و غرب را به نمایش بگذارند.

جنبش عدم تعهد در پایان جنگ سرد

با پایان جنگ سرد و فروپاشی اردوگاه شرق، برخی از کارشناسان فلسفه‌ی وجودی جنبش عدم تعهد را از بین رفته می‌دانستند و معتقد بودند از آنجا که این جنبش در فضای دوقطبی جنگ سرد و برای ایجاد موازنه‌ی منفی میان 2 ابر قدرت آمریکا و شوروی ایجاد شده بود، با بر هم خوردن این نظام، وجود این سازمان نیز دیگر معنا و مفهومی نخواهد داشت. این در حالی بود که برخی دیگر نظری مخالف این دیدگاه را داشتند. با فروپاشی شوروی فرصت برای آمریکا فراهم شد تا بتواند با تعریف نظم بین‌المللی مورد قبول خود در قالبی تک‌قطبی، به عنوان تنها ابرقدرت دنیا، به استقرار و تسری ارزش‌ها و هنجارهای مورد پسند خود در دنیا دست زند.

در این راستا، آمریکا روی به یک‌جانبه‌گرایی آورد. بارزترین سیاست این کشور در این رابطه حمله به کشور عراق در سال 2003 علی‌رغم مخالفت جامعه‌ی جهانی بود. بنابراین برخی از کارشناسان معتقدند با اینکه جنبش عدم تعهد در فضای جنگ سرد و برای ایجاد موازنه‌ی منفی در مقابل 2 بلوک شرق و غرب ایجاد شده بود، لیکن امروز می‌توان و باید با تعریف کارویژه‌ی جدید برای این جنبش، مهم‌ترین وظیفه‌ی آن را مقابله با یک‌جانبه‌گرایی آمریکا در عرصه‌ی روابط بین‌الملل دانست. این کارشناسان معتقدند از آنجا که جنبش عدم تعهد پس از سازمان ملل، به لحاظ تعداد اعضا، دومین سازمان بزرگ دنیا محسوب می‌شود، از این ظرفیت برخوردار است تا با یک‌جانبه‌گرایی آمریکا مقابله کند.

راه‌های مقابله با یک‌جانبه‌گرایی آمریکا

همان طور که گفته شد، برخی از کارشناسان معتقدند جنبش عدم تعهد این قابلیت را دارد که با یک‌جانبه‌گرایی آمریکا در نظام بین‌الملل مقابله کند. در ادامه به راهکارهای آن‌ها جهت این مقابله‌جویی اشاره می‌شود.

مقابله‌ی اقتصادی

هرچند با پایان جنگ سرد و سپس فروپاشی شوروی، آمریکا توانست به عنوان تنها ابرقدرت موجود در نظام بین‌الملل یکه‌تازی نماید، اما باید گفت با تغییراتی که در عرصه‌ی اقتصاد، ارتباطات و فرهنگ در سال‌های اخیر روی داده، امروزه اطلاق واژه‌ی تک‌قطبی به نظام بین‌الملل اشتباه است. چنان که بسیاری از اساتید روابط بین‌الملل بیشتر از واژه‌ی یک‌ـ‌چندقطبی برای تعریف نظام بین‌الملل کنونی استفاده می‌کنند.

این بدان معناست که اگرچه ممکن است آمریکا به لحاظ نظامی همچنان به عنوان کشوری بی‌همتا در دنیا شناخته شود، اما در دیگر عناصر تشکیل‌دهنده‌ی قدرت، همچون اقتصاد، فرهنگ و... امروز شاهد ظهور قدرت‌هایی جدید هستیم؛ به گونه‌ای که نظام بین‌الملل در این ابعاد قدرت، چندقطبی است. از آنجا که در قرن بیست‌و‌یکم چهره‌ی قدرت از بُعد صرفاً نظامی خارج شده است و ابعاد دیگری همچون اقتصاد، فرهنگ و... را نیز شامل می‌شود، باید اذعان داشت قدرت مانور آمریکا در عرصه‌ی بین‌المللی نسبت به دهه‌های پیش کمتر شده است. از سوی دیگر، اعضای جنبش عدم تعهد عمدتاً کشورهای در حال توسعه‌ای هستند که طی سال‌های اخیر با رشد اقتصادی قابل توجهی مواجه شده‌اند.

در نتیجه‌ی این امر، وزن جنبش غیرمتعهدها نیز در جهان افزایش یافته است و می‌توان گفت این جنبش، در خصوص تأثیرگذاری بر سیاست بین‌الملل و مشارکت در تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی، از توان و پتانسیل بسیار بیشتری نسبت به قبل برخوردار شده است. صندوق بین‌المللی پول بر اساس جدیدترین برآورد خود ارزش کل تولید ناخالص داخلی اعضای جنبش غیرمتعهدها را 9900 میلیارد دلار اعلام کرده است. این بدان معناست که حجم اقتصاد این جنبش معادل یک هفتم کل اقتصاد جهان است، چرا که کل تولید ناخالص داخلی جهان در سال 2011 بالغ بر 69 هزار میلیارد دلار اعلام شده و سهم کشورهای عضو جنبش غیرمتعهدها از این رقم بیش از 14 درصد است.[1]

برخی کارشناسان معتقدند یکی از راههای مقابله جنبش عدم تعهد با یکجانبه گرایی آمریکا تلاش برای تغییر ساختار سازمان ملل و لغو حق وتو و یا تغییر آن از وضعیت کنونی می باشد. به اعتقاد آنها در این زمینه کشورهای عضو جنبش عدم تعهد می توانند با کشورهایی که در این موضوع با آنها هم عقیده هستند همچون آلمان، ژاپن، برزیل و ... همکاری کنند.
همچنین بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت اوپک در این سازمان حضور دارند و این امر نیز یکی از ابعاد اهمیت و قدرت جنبش غیرمتعهدها محسوب می‌شود. کشورهای ایران، عربستان، ونزوئلا، امارات، عراق، کویت، لیبی و نیجریه از جمله کشورهای نفتی مهم عضو این جنبش هستند.

در عین حال، باید گفت یکی از مهم‌ترین وجوه آسیب‌پذیری جنبش عدم تعهد فقدان اهداف و استراتژی‌های اقتصادی است و علی‌رغم اینکه این جنبش تا کنون نشست‌های متعددی را برگزار کرده است و اعضای آن دو سوم سازمان ملل را تشکیل می‌دهند، هنوز نتوانسته‌اند مکانیسمی برای همکاری‌های اقتصادی خود تعبیه کنند. جریان تجارت معمولاً میان کشورهای شمال و کشورهای جنوب و آن هم به ضرر کشورهای جنوب انجام می‌شود، در حالی که بهتر است کشورهای عدم تعهد با ایجاد نهادها و ساختارهای اقتصادی مشخص، مبادلات اقتصادی و تجاری را بیشتر میان خود انجام دهند.

حتی برخی از کشورهای عضو جنبش کاملاً یا نسبتاً به قدرت‌های بزرگ در زمینه‌های مختلف، از جمله عرصه‌ی اقتصاد، وابسته هستند. این در حالی است که کشورهای عضو جنبش شعار استقلال از شرق و غرب را سر داده‌اند و خواهان قدرت در عرصه‌های مختلف اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی هستند.لذا دور از ذهن نیست که در صورت ارائه‌ی یک استراتژی اقتصادی و هماهنگی و وحدت رویه میان اعضای جنبش عدم تعهد، این جنبش از توان بسیار بالایی برای تأثیرگذاری بر معادلات جهانی و به تبع آن، مقابله با یک‌جانبه‌گرایی‌های آمریکا در عرصه‌ی بین‌المللی برخوردار شود.

شفاف‌سازی درباره‌ی معنای «عدم تعهد» و اتمام حجت با اعضای ناقض اصول جنبش

یکی از ضعف‌های اساسی جنبش عدم تعهد، از بدو تأسیس تا کنون، عدم تعهد اعضای آن به اصول و ارزش‌های اولیه‌ی این جنبش است. این موضوع امری بدیهی است که یک تشکل در صورتی می‌تواند به اهداف پیش‌بینی‌شده‌ی خود دست یابد که اعضای آن در راستای اصول و قواعد مورد پذیرش آن تشکل حرکت کنند، در حالی که جنبش عدم تعهد جهت مقابله با وابستگی به قدرت‌های بین‌المللی تأسیس شد. از همان ابتدای تأسیس، برخی از اعضای آن هم‌زمان به یکی از 2 قدرت وقت گرایش و وابستگی داشتند.

برای مثال، در همان زمان، دولت کوبا علی‌رغم اصول بنیادین جنبش عدم تعهد، آشکارا اعلام کرد که به بلوک شرق تعلق دارد. در حال حاضر نیز برخی از اعضای این جنبش اصول اولیه‌ی عدم تعهد را زیر پا گذاشته و می‌گذارند. برای مثال، در حالی که یکی از اصول و اهداف جنبش که در کنفرانس‌های گذشته بر آن تأکید شده است «مخالفت با شرکت در اتحادیه‌های نظامی و خودداری از واگذاری پایگاه‌های نظامی به بلوک‌های قدرت» می‌باشد، قطر به عنوان یکی از کشورهایی که آمریکا در آن‌ها پایگاه‌های نظامی دارد شناخته می‌شود و حتی اخیراً گفته شده ناوگان پنجم دریایی آمریکا که در بحرین مستقر است نیز به قطر انتقال خواهد یافت.

عربستان هم با وجود اینکه انتظار می‌رود به دلیل جایگاه ویژه‌اش به لحاظ دینی و اقتصادی در میان کشورهای اسلامی و دیگر اعضای جنبش با اخلاص و پایبندی بیشتری به اصول و ارزش‌های عدم تعهد به دنبال تحقق اهداف جنبش باشد، متأسفانه در برخی سیاست‌ها دنباله‌رو آمریکاست. هنگامی که بدانیم ریاست جنبش عدم تعهد در دوره‌ی پانزدهم بر عهده‌ی کشور مصر بود، آن هم در حالی که رئیس‌جمهور این کشور (حسنی مبارک) از هم‌پیمانان اصلی آمریکا در منطقه محسوب می‌شد، به این نتیجه می‌رسیم که قطعاً نمی‌توان امیدی به این جنبش برای نیل به اهداف آن داشت.

بدین لحاظ باید اذعان داشت تا زمانی که اعضای این جنبش اصول اولیه‌ی آن را رعایت نکنند، نمی‌توان به امکان مقابله با یک‌جانبه‌گرایی‌های آمریکا و دیگر قدرت‌های بزرگ امید داشت. لذا لازم است جنبش عدم تعهد در این زمینه بازنگری‌های لازم را به عمل آورد و شرایطی را ایجاد کند که تمامی اعضا در حرف و عمل پایبند به اهداف و اصول این سازمان باشند.

تلاش برای تغییر ساختار سازمان‌های بین‌المللی

بسیاری از سازمان‌های بین‌المللی کنونی، در پایان جنگ سرد و در فضای دوقطبی آن زمان، به وجود آمده‌اند. لذا ساختار آن‌ها به گونه‌ای است که بتواند منافع و مطامع قدرت‌های پیروز جنگ جهانی دوم را برآورده سازد. تغییر توزیع قدرت بین‌المللی در سال‌های اخیر، که پیش‌تر به آن اشاره شد، بسیاری از کشورها را بر آن داشته است که به دنبال اصلاح و تغییر در ساختار برخی از سازمان‌های موجود باشند. سازمان ملل، به عنوان مهم‌ترین و بزرگ‌ترین سازمان بین‌المللی، یکی از نهادهایی است که ساختار آن و به خصوص وضع حق وتو برای 5 قدرت بزرگ در شورای امنیت، نارضایتی بسیاری از کشورها را باعث شده است.

برخی کارشناسان معتقدند یکی از راه‌های مقابله‌ی جنبش عدم تعهد با یک‌جانبه‌گرایی آمریکا تلاش برای تغییر ساختار سازمان ملل و لغو حق وتو و یا تغییر آن از وضعیت کنونی می‌باشد. به اعتقاد آن‌ها، در این زمینه، کشورهای عضو جنبش عدم تعهد می‌توانند با کشورهایی همچون آلمان، ژاپن، برزیل و... که در این موضوع با آن‌ها هم‌عقیده هستند همکاری کنند. البته باید گفت نیل به این مقصود امری سخت و مشکل می‌باشد. با آنکه تعداد اعضای جنبش عدم تعهد در سازمان ملل به لحاظ کمی قابل توجه است، اما کشورهای عضو این جنبش به لحاظ کیفی در وضعیت خوبی قرار ندارند.

علاوه بر این، قواعد سازمان ملل به صورتی است که تغییر در ساختار آن به سختی امکان‌پذیر است. طبق بند 109 منشور سازمان ملل، هر تغییری در این منشور، که به موجب آرای دو سوم از اعضای کنفرانس توصیه شده باشد، زمانی لازم‌الاجرا خواهد گردید که توسط دو سوم از اعضای ملل متحد، که شامل تمام اعضای دائم شورای امنیت باشد، بر طبق مقررات و قوانین اساسی آن‌ها، به تصویب برسد.

بدین ترتیب، ملاحظه می‌شود که تغییر ساختار سازمان ملل به راحتی امکان‌پذیر نیست. لذا شاید بهتر باشد کشورهای عضو جنبش عدم تعهد خود رأساً اقدام به ایجاد جامعه‌ی ملل مستقل کنند. در این راستا، برخی کارشناسان معتقدند جنبش عدم تعهد باید از هویت سلبی خارج شود و به یک هدف‌گذاری ایجابی‌ـ‌اثباتی یا مثبت دست یابد و با بازتعریف هویت خویش، بر مبنای همگرایی جهانیِ کشورهای مستقل در عرصه‌ی بین‌المللی، منادی ساختاری مبتنی بر آزادی، عدالت و صلح در نظام بین‌الملل شود.

به‌ اعتقاد آن‌ها، جنبش عدم تعهد باید، به جای قطب‌بندی کردن بین خود و دیگران، به بیان آرمان‌های قابل تعریف نظری و بازتعریف عملیاتی در صحنه‌ی روابط بین‌الملل نائل آید. از نظر این کارشناسان، اگر این هدف‌گذاری توسط جنبش عدم تعهد صورت گیرد و هویت جدید بپذیرد و به این هویت جدید در یک ساختار مستحکم عمل شود، می‌تواند تشکیل‌دهنده‌ی جامعه‌ی ملل مستقل شود.(*)

پی‌نوشت:

[1] بیانات در شانزدهمین اجلاس سران جنبش عدم تعهد در تهران

منبع:

[1] خبرگزاری فارس، 1 شهریور 1391، قابل دسترس در:
http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13910601000517

*مهدی فلاح؛ کارشناس مسائل بین‌المللی/برهان/۱۳۹۱/۶/۱۱

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
1 + 12 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .