بررسی وجوه دین‌داری در فضای مجازی؛ حسینیه‌ی اینترنتی

ظهور سبک جدید در عزاداری نوعی بازسازی دین مردم توسط خودشان و تلاش جهت خروج از قرائت رسمی دین است. این سبک، نوعی واکنش به فضای اخلاقی و مذهبی جامعه است که با نوعی هنجارشکنی همراه است. حلقه‌های اولیه‌ی این مراسم‌ها را جوانان به خاطر میزان استفاده‌ی بیشتر از اینترنت و فضای مجازی شکل داده‌اند.
جهان امروز که با واژه‌ی «پست مدرن» توصیف شده، جهانی «پساصنعتی» نیز هست. فضایی که در آن، به ظاهر دین و مفاهیم دینی خود را به‌گونه‌ای شگفت انگیز تحت تأثیر علم و فن‌آوری می‌بیند ولی آیا به واقع این‌گونه است؟ واقعیت این است که ما در جهانی زندگی می‌کنیم، به نیایش می‌پردازیم و می‌گرییم که دارای نظام‌های مخابراتی پیشرفته و تکنولوژی مدرن است، جهانی دیجیتالی و گیج کننده که در حال تغییر دادن همه چیز است.

معنویت و دین، به سادگی، زندگی دیجیتالی و تکنولوژی مدرن را می‌پذیرد و دین یک همزیستی شگفت آور با «فرهنگ مجازی» را به نمایش می‌گذارد. شاید، دلیل این امر آن است که با استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته‌ی ارتباطی تبلیغ معارف دینی بسیار آسان گشته و فضایی جدید فراهم آمده است. ما دگرگونی در احساس خویش را آغاز کرده‌ایم و در فضای مجازی از هر چیزی که رنگ و بویی از ماده را دارد اعم از زمان و مکان جدا گشته‌ایم.

آیا این همان چیزی نیست که از هنگامی که موسی(علیه‌السلام) تبر خویش را به دست گرفت و به سوی گوساله‌ی سامری رفت (چون سامری سعی داشت معنویت خداوند را با موضوعی فیزیکی بیالاید) قصد انجامش را داشته است؟ اما چگونه ممکن است که تا نهایی‌ترین حد، به خدا عشق بورزیم در حالی که همچنان به تکنولوژی مدرن نیز عشق می‌ورزیم و از مضامین غیرواقعی، مجازی و خیالی تکنولوژی هم لذت می‌بریم؟ سؤال اصلی در این مقاله که به دنبال پاسخ‌گویی به آن هستم این است که آیا وارد شدن دین به عرصه‌ی مجازی باعث سطحی شدن آن شده و یا می‌توان به این نوع از عزاداری به عنوان کامل کننده‌ی دین نگاه کرد.

در این مقاله بر آنیم که با استفاده از مقایسه‌ی 2 شیوه‌ی عزاداری واقعی و مجازی و مطالعه‌ی موردی[1]روی یک حسینیه‌ی اینترنتی به سؤال خود پاسخ دهم. برای روشن‌تر شدن موضوع، ابتدا تعریفی از دین مجازی ارائه می‌دهیم.

معنویت و دین، به سادگی، زندگی دیجیتالی و تکنولوژی مدرن را می‌پذیرد و دین یک همزیستی شگفت آور با «فرهنگ مجازی» را به نمایش می‌گذارد. شاید، دلیل این امر آن است که با استفاده از تکنولوژی‌های پیشرفته‌ی ارتباطی تبلیغ معارف دینی بسیار آسان گشته و فضایی جدید فراهم آمده است.
دین مجازی

دین دارای یک وجه عینی، محسوس و با بدن می‌باشد که به عنوان مثال در تعالیم اسلامی در شعائر دینی مثل نماز، حج، کمک و احسان به دیگران، پرداخت خمس و زکات و یا حتی روزه تعین پیدا می‌کند که البته تمامی این‌ها از یک وجه غالب و عمیق قلبی و ایمانی نیز برخوردار هستند که فرد را با عالم غیر مادی مرتبط می‌سازند، ولی بر تمامی اعمال فردی و اجتماعی اثر می‌گذارند.

بنابراین می‌توان گفت که محتوای دین ابعاد عینی و واقعی و در عین حال وجوه ذهنی و مجازی دارد. با این نگاه مجازی بودن امر دینی، قدمتی به بلندای تاریخ دین دارد. اما واقعیت مجازی شدن دین، پدیده‌ای است جدید که با آمیختگی رایانه با امور دینی، به وجود آمده است که تلاش می‌کند تمامی «حس دینی» اعم از اعتقادات دینی، مراسم و شعائر دینی، اندیشه‌های آزادی‌بخش دینی و مبارزه‌های دینی را به فضای «واقعیت مجازی»[2] منتقل کند.

مکسول (343-2002م.) وجه اشتراک دین و فضای مجازی را در «فرامادی»[3] بودن و «فرا فضا»[4] بودن و یا به تعبیری می‌توان گفت به «جهان دیگری» تعلق داشتن این دو می‌داند. از این رو با این نگاه، اینترنت یک نوع دین می‌باشد. این نگاه که اینترنت یک دین است، بر مقدس بودن و فرامکان بودن آن تأکید می‌کند و به نوعی رابطه با فضای دینی و فضای مجازی را شبیه سازی می‌کند. (عاملی-1384)

حسینیه‌ی اینترنتی

ما در فضای مجازی با شبیه‌سازی زندگی واقعی و عناصر آن، زندگی واقعی خود را بازسازی می‌کنیم. در عزاداری هم عناصری وجود دارد که ما با شبیه‌سازی آن در فضای مجازی، این فضا را هر چه بیشتر شبیه دنیای واقعی خود می‌کنیم. عزاداری نیاز به یک مکان دارد. فضایی که این حال و هوای عزاداری را در ما ایجاد کند. «حسینیه‌ی مجازی» یا «حسینیه‌ی اینترنتی» یک پدیده‌ی جدید است که با جست‌وجو در اینترنت مصادیق بسیاری را می‌توان از آن یافت و این نشان از فراگیری این پدیده دارد. در یکی از این حسینیه‌ها، قالب تارنما به گونه‌ای طراحی شده که فضای حسینیه و مسجد را برای ما تداعی می‌کند.

حاشیه‌ی قالب تارنما را همانند کاشی کاری‌های مساجد و معماری اسلامی طراحی کرده‌اند. در وسط کادر شعر معروف «باز این چه شورش است» را به همان صورت که در مساجد و حسینیه‌ها پارچه مشکی می‌زنند، نوشته‌اند. ایجاد چنین فضایی سبب شده که دنیای مجازی نیز رنگ و بویی عاشورایی داشته باشد. ما با هر چه شبیه‌تر کردن فضای مجازی به زندگی واقعی خود احساس نزدیکی بیشتری با این فضا می‌کنیم. این حسینیه نیز مثل حسینیه‌های واقعی قبل از شروع محرم برای خود تبلیغاتی را به راه انداخته و از یک هفته قبل در تارنماهای مختلف تبلیغات خود را آغاز کرده و در مورد برنامه‌هایش اطلاع‌رسانی می‌کند.

اما در مورد محتوا و متن تارنما و این حسینیه‌ی اینترنتی. اگر شما در مراسم مذهبی محرم شرکت کرده باشید می‌دانید که ابتدا سخنرانی در مورد مسائل مرتبط با عاشورا به سخنرانی می‌پردازد و سپس مداحان به روضه‌خوانی و مداحی مشغول می‌گردند. در این حسینیه نیز برنامه به همین ترتیب است، ابتدا جدول سخنرانی‌ها و بعد جدول نوحه‌خوانی با عنوان «آوای غم» قرار دارد.

به ترتیب از شب اول تا شب سی‌ام برای هر شب سخنرانی تهیه شده است. این تارنما یک حسینیه‌ی اینترنتی تمام و کمال است، با انواع سخنرانی، نوحه، مراسم عزاداری و فیلم از حرم ائمه. اما سؤال این جاست که عزاداری به سبک اینترنتی چه نکات مثبت و منفی را در خود جای داده است. نقدهای زیادی به این شیوه‌ی جدید عزاداری از سوی مذهبیون شده است که پاره‌ای از این نقدها را ذکر می‌کنیم. منتقدین اعتقاد دارند رفتن به سمت عزاداری مجازی باعث از بین بردن تقدس مکان‌های عزاداری شده و عزاداری را از مساجد و حسینیه‌ها به خانه برده است و این سبب شده که حس جمعی و کارکرد جمع‌گرایی دین کم شود.

نکته‌ی دیگری که از آن انتقاد می‌شود این است که فرد را منفعل کرده است، به این خاطر که فرد در جمع قرار نمی‌گیرد و هنجارهای محیط جمعی او را به حرکت وادار نمی‌کند. یکی از کارکردهای دین براساس نظریه‌ی «دورکیم» ایجاد حس جمعی در بین افراد است و او دین را از نقطه نظر آثار وظایف اجتماعی تعریف می‌کند. دین دستگاهی از باورها و آداب است در رابطه با مقدساتی که مردم را به صورت گروه اجتماعی به یک‌دیگر پیوند می‌دهد. همین جامعه‌شناس فرانسوی در جای دیگر از جنبه‌ی اجتماعی، دین را این‌گونه تعریف می‌کند:

«دین عبارت است از نظام واحدی از باورداشت‌ها و عملکردهای مرتبط به امور مقدس؛ اموری که جدا از چیزهای دیگر انگاشته شده و در زمره‌ی محارم به شمار می‌آیند، این باورداشت‌ها و عملکردها همه‌ی کسانی را که به آن‌ها پای‌بند هستند در یک اجتماع اخلاقی واحد گرد می‌آورد.»

عزاداری نیاز به یک مکان دارد. فضایی که این حال و هوای عزاداری را در ما ایجاد کند. «حسینیه‌ی مجازی» یا «حسینیه‌ی اینترنتی» یک پدیده‌ی جدید است که با جست‌وجو در اینترنت مصادیق بسیاری را می‌توان از آن یافت و این نشان از فراگیری این پدیده دارد. در یکی از این حسینیه‌ها، قالب تارنما به گونه‌ای طراحی شده که فضای حسینیه و مسجد را برای ما تداعی می‌کند.
اگر بخواهیم براساس نظر دورکیم به این حسینیه‌ی اینترنتی نگاه کنیم، نقدی که به آن وارد است اینکه آن مکان مقدس که افراد در آن کنار هم جمع می‌شدند و به مناسکی هماهنگ می‌پرداختند که همان مناسک باعث ایجاد حس جمعی در بین آن‌ها می‌شود، این حسینیه این مکان مقدس را از میان برداشته است و به همین دلیل حس جمعی که باید ایجاد شود از بین رفته است.

اما عزاداری مجازی کارکردهای مثبت و خاص خود را دارد که نه تنها دین را سطحی نکرده، بلکه باعث عمق بخشیدن به مطالب آن نیز شده است:

- کارکرد اول؛

دین همه جا حاضر است. البته ذهنیت دینی که در واقع همان عنصر ذاتی مجازی دینی را تشکیل می‌دهد، از قدرت و سرعت انتقال بسیار بالا برخوردار است و خصیصه‌ی همه جایی و فراگیر بودن در آن وجود دارد. اما وقتی به عینیت‌های دینی یعنی شعائر و مناسک دینی منتقل می‌شویم، ظرفیت‌های آن محدود به زمان خاص و مکان خاص است. (برای مثال نماز جمعه باید به طور حتم در روز جمعه و در مسجد مرکزی برگزار شود)

در فضای مجازی فرد در هر زمان و هر لحظه بر اساس «ذوق و علاقه‌ی فردی» می‌تواند وارد فضاهایی دینی شود. (برای مثال شما به غیر از ایام محرم می‌توانید وارد تارنما شوید و در آن فضا عزاداری کنید.) فضای مجازی با استفاده از فضای متصل، فرد را در هر مکانی با هر فاصله‌ای در جریان اعمال دینی همان لحظه و زمان قرار می‌دهد و در عین حال امکان تعامل با جمع را «خارج از مکان» فراهم می‌آورد.

فضای مجازی با استفاده از فضای متصل، فرد را در هر مکانی با هر فاصله‌ای در جریان اعمال دینی همان لحظه و زمان قرار می‌دهد و در عین حال امکان تعامل با جمع را «خارج از مکان» فراهم می‌آورد.
- کارکرد دوم؛

ایجاد فضاهای عزاداری موازی فضای مجازی محدودیت‌های زمانی و مکانی را از بین می‌برد، از این رو عزاداری در مکان‌های متفاوت برای عزاداران امکان‌پذیر است. محدودیت و مرزهای مکانی و زمانی یا به حداقل می‌رسد و یا به طور کامل از بین می‌رود. (برای مثال شما با حضور در یک مکان در مکان دیگر نمی‌توانید باشید) با باز کردن صفحه مشابه عزاداری روی صفحه‌ی رایانه می‌توانید به طور هم‌زمان از فضاهای بسیاری استفاده کنید.

- کارکرد سوم؛

فعال بودن و در عین حال منفعل بودن. عزاداری مجازی از یک سو یک کاربر را در یک فرآیند فعال تعاملی قرار می‌دهد، چرا که انتخابگر است، همراهی مشارکتی دارد و پاسخ‌گوست و از یک سو کاربر منفعل است، چرا که در معرض جمع قرار نمی‌گیرد و هنجارهای محیط جمعی او را به حرکت وادار نمی‌کند.

اگر چه همین خصیصه در معرض جمع نبودن، می‌تواند به عنوان یک ظرفیت برای «عمل فعال» و تقویت حوزه‌ی «عمل ارادی» انسان محسوب شود ولی این محدودیت را هم ایجاد می‌کند که در معرض «ناخواسته‌های مجازی» و یا «هنجارهای مجازی» قرار گیرد که دائم بدون درخواست در معرض فرد کاربر قرار می‌گیرد. وجود آگهی‌های مجازی و یا «ظهورهای ناگهانی»[5]که در قالب آگهی یا پیام‌های مجازی در معرض دید فرد قرار می‌گیرند، نمونه‌ی فضاهای هنجاری و ناخواسته‌ی مجازی است.

- کارکرد چهارم.

به‌وجود آمدن جماعت‌های فرا زمان و فرا مکان. در فضای واقعی جماعت‌های عزادار در محله‌ها، تکایا و یا مساجد خاص برای گروه خاص و مکتب فکری خاص شکل می‌گیرد. فضای مجازی حصر مکان، زمان و حتی جماعت را می‌شکند و فضاهای تعاملی فراگیر را برای همگان به وجود می‌آورد. به این وسیله نگاه غریبانه و رمز آلود به افراد از مکان‌ها و آداب و سنن دیگر از بین می‌رود. بنابراین دین مجازی می‌تواند تعداد پیروان مورد علاقه و در عین حال «خارجی» دین را افزایش دهد.

از این رو به تعبیر «رولند رابرتسون» (1992م.) خاص گرایی و عام گرایی دینی در عرصه‌ی جهانی و فراملی امکان پذیر می‌شود. در این موارد تنها بخشی از کارکردهای بارز و برجسته‌ی عزاداری مجازی را ذکر کردیم ولی این عزاداری کارکردهای دیگری مثل آشنایی اقوام و قومیت‌ها با آداب یک‌دیگر، همیشه در دسترس بودن مطالب، امکان استفاده‌ی مجدد از یک سخنرانی و یا یک مراسم و ... را برای ما فراهم می‌کند. حال دوباره به سؤال اولیه‌ی مقاله‌ی خود باز می‌گردیم که آیا رفتن عزاداری به سمت مجازی و دنیای مجازی باعث از میان رفتن تقدس عزاداری و مناسک آن شده و آیا این نوع عزاداری باعث سطحی شدن عزاداری و فضای مراسم شده است؟

به اعتقاد نگارنده‌ی این مقاله وارد شدن عزاداری به دنیای مجازی و ادغام آن با تکنولوژی‌های جدید ارتباطی باعث شده که امکاناتی برای مخاطب فراهم شود که تا قبل از این برای او وجود نداشته است. استفاده‌ی مجدد از یک مطلب این امکان را به مخاطب می‌دهد که از مطالب به طور کامل استفاده کند و با توجه به لینک‌هایی که در تارنما وجود دارد مخاطب می‌تواند به اطلاعات دیگری از این موضوع دست پیدا کند و با استفاده از مطالب تکمیلی آن مخاطب به عزاداری خود عمق می‌بخشد.

اما بر اساس نظریه‌ی «دورکیم» این نوع از عزاداری باعث شده که حس جمع‌گرایی که یکی از مهم‌ترین کارکردهای دین است از بین برود و این بزرگ‌ترین نقطه ضعف این شیوه از عزاداری و مناسک مذهبی می‌باشد ولی در کل این دو نوع عزاداری می‌توانند در جهت کامل کردن یک‌دیگر گام بردارند و نقاط ضعف همدیگر را در کنار هم پوشش دهند.(*)

پی‌نوشت‌ها:

Case study .[1]

Virtual Reality .[2]

Transmundane .[3]

Hyper- space .[4]

Pop up .[5]

منابع:

1. الیاده، میرچا (1372)؛ رساله‌ی در تاریخ ادیان، ترجمه‌ی جلال ستاری، تهران، انتشارات سروش

2 . تامسون، کنت (1381)؛ دین و ساختار اجتماعی، ترجمه‌ی علی بهرام‌پور / حسن محدثی، تهران، انتشارات کویر

3. کاستلز، مانوئل (1380)؛ عصر اطلاعات: قدرت، جامعه، فرهنگ (قدرت هویت)، ترجمه‌ی حسن چاووشیان، تهران، انتشارات طرح‌نو

4.گیدنز، آنتونی (1376)؛ مبانی جامعه‌شناسی، ترجمه‌ی منوچهر صبوری، تهران، انتشارات نی

5. عاملی، سعید رضا (1384)؛ دین مجازی و دو فضایی شدن محیط دینی، تهران، ارائه شده در همایش دین و رسانه

6. آشنا، حسام الدین (1384)؛ اجتماع محوری در محیط سایبر دینی، تهران، ارائه شده در همایش دین و رسانه

7. ناظم‌زاده، سید علی (1384)؛ نگاه جامعه‌شناختی به نهضت حسینی، نشریه‌ی الکترونیکی فصل‌نو

8. خانیکی، هادی (1384)؛ دین‌داری در جامعه‌ی شبکه‌ای، تهران، ارائه شده در همایش مؤسسه‌ی گفت‌وگوی ادیان

*الهه جعفری؛ کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی/برهان/۱۳۹۱/۶/۵

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
1 + 18 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .