بررسی عقلانیت از دیدگاه اسلام و غرب مقایسه تطبیقی دیدگاه غرب و امام خمینی(ره)

امام با تاكید مضاعف بر عقلانیت در سیره ی خود در دوران حكمرانی سیاسی پس از انقلاب اسلامی نسبت به دوران قبل از حكمرانی، نظریه ی «نقش زمان و مكان در فقه» را كه در حقیقت مسأله ی نهفته در فقه شیعه بود و به صورتی كمرنگ و غیر فعّال در لابه لای كتب و روایات بود به صورتی شفاف مطرح و سامان داد. از این نظر، می‌توان ایشان را مبتكر این نظریه به حساب آورد؛ چنانكه در مقایسه با دیگر اندیشمندان معاصر نظر ایشان در ارتباط با زمان و مكان، دقیق‌ترین و با پشتوانه‌ترین نظریه است و می‌تواند اسلام را با تكیه بر عقلانیت و به تبع اجتهاد در بستر زمان پاسخگو و ماندگار نگه دارد. امام این مسأله را به ویژه در عرصه ی سیاست مطرح كرد.

اگر عقلانیت اسلامی را به سه سطح(عقلانیت معرفتی، عقلانیت اخلاقی و عقلانیت ابزاری) دسته­بندی كنیم، عقلانیت غربی از سه حوزه­ی فوق تنها به سومی اكتفا كرده است و به همین علت ما آن را عقلانیتی ناقص و ناتوان از تفسیر جهان و انسان و حیات می­دانیم (رحیم پور، 1378، صص108-107).

1- عقلانیت معرفتی(عقلانیت در مقیاس كلی): شناخت فلسفه­ی حیات و موقعیت حساس و استثنایی انسان در آن و شان و جلالت «عقل» در تنظیم رابطه­ی انسان با جهان و با خدای متعال (همان، ص107)، این سطح و مرحله­ی عقلانیت به «حكمت» و یا «عقلانیت بنیادین» نیز تعبیر شده است كه البته بالاتر از سطح تجربه و علوم حسی است و عمدتاً به معارف عقلی و شهودی مستند است (اگرچه از تجربیات نیز بهره می­برد) اما با «فلسفه مصطلح» نیز تفاوت دارد. این عقلانیت به ویژه در موضوعاتی چون جهانبینی، الهیات و انسان شناختی و... متمركز است و مهم ترین و سرنوشت سازترین سطح عقلانیت و در واقع، شروع و بستر هر گونه تفكر دیگر (از جمله عقل ابزاری) است. بسیاری از آیات و روایات در باب عقل، علم، تفكر، تفقّه، فهم، شعور، معرفت و.... اشاره به همین هسته عقلانیت دارند و ایمان اسلامی را ناشی از معرفت توام با عقلانیت می­دانند. (بر خلاف تفكر كلیسایی و نیز تعریف لیبرالی كه هر دو در جدایی «ایمان و دین» از «عقل و علم و معرفت» اتفاق نظر دارند) (همان، ص113).

2- عقلانیت اخلاقی (عقلانیت و ارزش ها): شان «عقل» در تنظیم رابطه­ی انسان و معماری اخلاقیات (همان، ص107). در تفكر اسلامی ما با سطحی دیگر از عقلانیت نیز مواجهیم كه ضمن رسمیت دادن به لذائذ و منافع آدمی، دعوت به نوعی تعادل در ملاحظات ناظر به «دنیا- آخرت» كرده و به ابعاد وسیع تر از «خود» و «سود» توجه می­دهد. در تفكر اسلامی دستگاه «هزینه- فایده» به قوت خود باقی است با این تفاوت كه دقیق تر، كلان تر و جامع تر می­ شود؛ زیرا «سود و ضرر» یك موجود جاودانه كه دارای روح الاهی و اختیار و مسئولیت باشد با سود و ضرر یك «فنومن» مادی و بدن طبیعی كه تمامی محاسباتش را باید معطوف به دوره­ای حداكثر به مقدار چند دهه كند، لزوماً و همواره یكی نیست بلكه احتمالاً متضاد نیز خواهند بود (همان، ص119).

3- عقلانیت ابزاری: مهندسی و اندازه گیری و نظم و پیش­بینی و نقش عقل در محاسبات معیشتی جهت نیل به اقتصادی شكوفا و تمدنی آباد و مرفه (همان، ص107). عقل ابزاری در طول عقل بنیادین است و به حد اعلام شده و اعلام نشده از محتویات نظری آن تغذیه می­كند (همان، ص112). در توسعه و تمدن اسلامی، عقلانیت ابزاری، مسبوق و مصبوغ به «عقلانیت بنیادین» است و تمامی تصمیم­ها و كنش­های (اقتصادی و سیاسی) آدمی، باید به نحوی در عقلانیت بنیادین نیز توجیه داشته باشد (همان). این سطح از عقلانیت عادی­ترین سطح عقلانیت است كه بی شك لازم اما غیر كافی است. این سطح از عقلانیت قشری دیگر از «عقل عملی» است كه از معیشت خانوادگی تا اقتصاد ملی و نیز مسئله مدیریت و (سیاست مدن) را در بر می­گیرد. مراد اصلی جامعه شناسان غربی و تئوری­پردازان «توسعه» از «عقل و عقلانیت» كه از آن به «عقلانیت ابزاری» و... تعبیر كرده اند، صرفاً همین است.

ادامه دارد . . .

منابع و مآخذ:

1. احمدی،علی (1383)، مجمع تشخیص مصلحت نظام، تهران: انتشارات مركز اسناد انقلاب اسلامی.

2. ارسطا، محمد جواد(1380)، تشخیص مصلحت نظام از دیدگاه فقهی-حقوقی، تهران: موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.

3. آذری قمی، مهدی (1366)، رهبری و جنگ و صلح، تهران: بنیاد رسالت.

4. پایگاه حوزه (تیر1377)، <<مصلحت نظام از دیدگاه امام خمینی(ره)>>، مندرج در:

http://www.hawzah.net/Hawzah/Magazines/MagArt.aspx?MagazineNumberID=4519...

5. پایگاه حوزه (اسفند1377)، <<مشورت در سیره پیامبر>>، مندرج در:

(http://www.hawzah.net/hawzah/Magazines/MagArt.aspx?MagazineNumberID=4206...)

6. پایگاه حوزه (بهار1379)، << عقلانیت در اندیشه و فقه سیاسی امام خمینی>>، مندرج در:

(http://www.hawzah.net/HAWZAH/Magazines/MagArt.aspx?MagazineNumberID=6114...)

7. پایگاه قبسات (1387)، <<مفهوم عقلانیت>>، مندرج در:

(http://www.qabasat.org/articles/3.doc )

8. تقوی،محمد ناصر (1378)، حكومت و مصلحت، تهران: انتشارات امیركبیر.

9. حسینی زاده.محمدعلی (1386)، اسلام سیاسی در ایران، قم: انتشارات دانشگاه مفید.

10. خسروپناه، عبدالحسین (1379)، گفتمان مصلحت در پرتو شریعت و حكومت، تهران: موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.

11. خمینی، روح الله (1370)(الف)، صحیفه نور، جلد20، تهران: سازمان مدارك فرهنگی انقلاب اسلامی.

12. خمینی، روح الله (1370)(ب)، صحیفه نور، جلد21، تهران: سازمان مدارك فرهنگی انقلاب اسلامی.

13. دهخدا،علی اكبر (1345)، لغتنامه دهخدا، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

14. رحیم پور ازغدی، حسن (1378)، عقلانیت، تهران: موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.

15. روزنامه جمهوری اسلامی (شنبه19دی1366)، <<پیام امام خطاب به رئیس جمهور وقت>>.

16. سعیدی پور و آذینفر (1356)، فرهنگ فارسی خرد، تهران: نشر خرد.

17. عمید، حسن (1362)، فرهنگ عمید، تهران: انتشارات امیركبیر.

18. فقیه، محمد باقر (1381)، بررسی تحلیلی وظائف مجمع تشخیص مصلحت نظام، تهران: انتشارات پیام یوسف.

19. فوزی، یحیی (1384)، اندیشه سیاسی امام خمینی(ره)، قم: نشر معارف.

20. گرجی، ابوالقاسم (1369)، مقالات حقوقی، جلد2، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

21. مرعشی، محمد حسن (1371)، «مصلحت و پایه های فقهی آن»، مجله قضایی و حقوقی دادگستری،ش6.

22. مطهری، مرتضی (1370)، اسلام و مقتضیات زمان، جلد2، تهران: انتشارات صدرا.

23. منصورن‍ژاد، محمد (1385)، <<مصلحت از دیدگاه امام خمینى(ره)و اندیشمندان غربى>> مندرج در:

http://balagh.net/persian/politic/mafahim_siyasi/2-19/02.htm))

24. هاشمی، سیدحسین (1381)، مجمع تشخیص مصلحت نظام، تحلیل مبانی فقهی و حقوقی، قم:مركز مطالعات و پژوهش های اسلامی.

http://www.irdc.ir/fa/content/20914/default.aspx

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
4 + 1 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .