بررسی شکاف‌های سیاسی امارات متحده‌ی عربی(1)؛ نارضایتی‌های سیاسی در «امارت‌های امارات»

ایران می‌تواند با ابزار بازار گسترده‌ی تجاری خود سبب توسعه‌ی اقتصادی امارت‌های مخالف سیاست‌های ابوظبی گردد که تا بدین‌ترتیب هم روند وابستگی آن‌ها به ایران را افزایش دهد و هم زمینه‌های مقاومت آن‌ها را در مقابل «ابوظبی» بیشتر کند.

در بازی‌های استراتژیک کشورهای مختلف براساس متغیر تعیین کننده‌ی «منافع ملی»‎، «نقاط ضعف رقبا»(Weakness) در حوزه‌های مختلف، «فرصت‌هایی»(Opportunity)برای کشور مقابل محسوب می‌شوند. هدف این مقاله، کاربست این مفروض روش تحلیل راهبردی (SWOT)‏، در راستای منافع ملی ایران در مورد تعاملات ایران و کشور امارات متحده عربی است. در این راستا ابتدا براساس پژوهش‌های معتبر صورت گرفته در مورد نقاط ضعف/قوت، فرصت/تهدید بعد سیاسی کشور امارات متحده عربی پرداخته می‌شود و سپس نقاط ضعف سیاسی این کشور که فرصتی برای بهره‌گیری ایران می‌باشند را به تفصیل بیان خواهیم کرد.

استدلال این مقاله این است که کشور امارات متحده، یک واحد سیاسی دارای وحدت درونی و انسجام سیاسی نیست و شکل‌گیری آن برحسب اهداف استراتژیک بریتانیا در دهه‌ی ١٩٧٠م. بوده است. به سخن دیگر، این کشور سازه‌ای بر پایه‌ی اختلاف‌های ناسازگار سیاسی امارت‌های مختلف در قالب پیشنهاد تشکیل فدراسیون از سوی بریتانیا می‌باشد و شکاف‌های سیاسی درونی این کشور پتانسیل و فرصتی قابل توجه برای ایران است تا در صورت تداوم رفتارهای خصومت‌آمیز کشور امارات متحده عربی برضد کشورمان، از آن برای تضعیف این کشور بهره گیرد.

١. شناسایی نقاط ضعف سیاسی کشور امارات در تحلیل (SWOT)؛

در این بخش ما بر اساس مهم‌ترین تحلیل‌های راهبردی مراکز معتبری چون «بیزینس مانیتور اینترنشنال» (BMI,2012)، به تحلیل نقاط ضعف/قوت، فرصت/تهدید این کشور می‌پردازیم: [1]

نقاط قوت

- استانداردهای بالای زندگی مردم که تقاضا برای ایجاد نظام سیاسی دموکراتیک را تعدیل می‌کند؛

- دارا بودن رانت انبوه نفتی که می‌تواند در کوتاه مدت سبب خرید مشروعیت شود.

نقاط ضعف

- شخصیت محافظه کار شیخ «خلیفه بن زاید» که تقریباً غیرمحتمل است به خواسته‌های دموکراتیک تن در دهد؛

- فقدان دموکراسی در کشور به صورت بلند مدت با توجه به گسترش تحولات مردم‌سالارانه در کشورهای دیگر منطقه؛

- ابهام در بحث جانشینی حکومت که ثبات کشور را در بلند مدت تضیف می‌کند؛

- نارضایتی شیوخ امارت‌های دیگر از توزیع قدرت سیاسی بین امارت‌های ابوظبی (ریاست) و دبی (نخست وزیری).

فرصت‌ها

- همکاری فعالانه و نزدیک با شورای همکاری خلیج‌فارس در موضوعات امنیتی و اقتصادی؛

- امارات متحده عربی سیاست حمایت از نیاز مصرف کنندگان در اوپک را دنبال می‌کند تا استفاده از انرژی به عنوان ابزار سیاسی، این امر سبب روابط خوب این کشور با غرب شده است.

تهدیدها

- مشاجره‌ی سرزمینی با ایران؛

- تهدید بی‌ثباتی به دلیل فقر ساکنین غیر شهروند؛

- ایفای نفش فعال در فشارهای سیاسی برضد ایران در چارچوب سیاست آمریکا که این کشور را در معرض انتقام‌جویی ایران قرار می‌دهد.

- مخالفت برخی از کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس چون عمان و قطر با حمایت از اقدام‌های تنش‌زای امارات متحده برضد ایران.

٢. تحلیل شکاف‌های سیاسی درونی بین امارت‌های مختلف کشور؛

برای تحلیل شکاف‌های سیاسی درونی کشور امارات نیازمند روندپژوهی تحولات سیاسی این کشور از بدو تأسیس در قالب فدراسیون به پیشنهاد بریتانیا در ٢ دسامبر ١٩٧١م. می‌باشیم. دلیل این امر این است که فهم بسیاری از شکاف‌های درونی (نظیر احساس تبعیض بین امارت‌ها)ی این کشور که به استدلال نویسنده به سختی سعی در کتمان آن می‌شود، ریشه در تحولات پیش از استقلال و پس از آن دارد.

١-٢. قبیله‌ی قاسمی کشور امارات را بنیان گذاشت‏، قبیله‌ی بنی‌یاس صاحب شد

بعد از گسترش نفوذ کشورهای استعمارگر غربی – چون پرتغال‏، هلند و در نهایت بریتانیا- و کاهش نفوذ و کنترل سنتی ایران در دوران صفویه و افشار بر سواحل جنوبی خلیج‌فارس که از بحرین تا مسقط(عمان) از جمله جلفاوه- رأس الخیمه امروز در کشور امارت متحد عربی- را شامل می‌شد‏، به تدریج قبیله‌ی قاسمی- که به نظر برخی از قوم شناسان دارای ریشه‌ی ایرانی و از بندر لنگه بودند- بر سواحل جنوبی خلیج‌فارس حاکم شدند. این قبیله در شریط تمرکز توجه بریتانیا به کشور هند به دزدی دریایی و تجارت برده مشغول بوده و محل اصلی استقرار این قبیله در رأس الخیمه و شارجه بود.

در سال ١٨١٨م. بریتانیا به منظور جلوگیری از دزدی دریایی از ناوگان بریتانیا به این قبیله حمله کرد و بسیاری از تأسیسات آن‌ها را نابود کرد. در سال ١٨٢٠م. بین بریتانیا و این قبیله قرارداد صلحی منعقد گردید که مرز بین قلمرو دریایی این قبیله با دعاوی بریتانیا تحت عنوان «سواحل دزدان دریایی» را مشخص می‌کرد. اما همچنان دزدی دریایی ادامه پیدا می‌کرد تا اینکه در سال ١٨٣٥م. قراردادی بین این قبیله و بریتانیا با عنوان «قرارداد سواحل متصالحه» منعقد شد. [2] این قرارداد در حقیقت سنگ بنای سرزمین‌هایی است که امروزه کشور امارات متحده عربی نامیده می‌شود و قاسمی‌ها خود را بنیان‌گذار این کشور می‌دانند. اما از سال ١٨٣٣م.، به تدریج قبیله‌ی دیگری به نام «بنی یاس» از واحه‌ی لیوا (Liwa) به عنوان رقیب قاسمی‌ها به این منطقه وارد شدند. یکی از خاندان‌های این قبیله به نام «آل ابو فلاح» و یا «آل نهیان» در «ابوظبی» حاکم شدند و خاندان دیگری از این قبیله به نام «آل ابو فلاسه» و یا «آل مکتوم» بر «دبی» سیطره یافتند.

٢-٢. چند پاره شدن قلمرو قاسمی‌ها و تقویت ابوظبی و دبی (قبیله‌ی بنی‌یاس): ریشه‌ی اولیه‌ی نارضایتی‌ها

در سال‌های پایانی قرن نوزدهم با توجه به جلب توجه روسیه و فرانسه به بخش‌های جنوبی خلیج‌فارس‏، بریتانیا با شیخ نشین‌های این منطقه «قرارداد انحصاری» منعقد نمود. در این دوره تنها 3 شیخ نشین وجود داشتند که در قبال همکاری نکردن با کشورهای رقیب بریتانیا‏، این کشور متعهد به حمایت از آن‌ها در قبال حملات خارجی می‌شد. این 3 شیخ نشین عبارت بودند از: «قبیله‌ی قاسمی در رأس الخیمه و شارجه، خاندان آل نهیان در ابوظبی و آل مکتوم در دبی.»

در سال ١٨٦٦م.، شیخ قبیله‌ی قاسمی درگذشت و سرزمین تحت قلمرو وی بین ٤ پسر وی تقسیم شد و ٤ حکومت محلی کوچک به نام رأس الخیمه‏، شارجه‏، دیبا(Dibba) و کلبا(Kalba) شکل گرفت. شیخ‌های کلبا و دیبا به تدریج حذف شدند اما کم‌کم، شیخ نشین‌های ام‌القوین، عجمان و فجیره از قلمرو تحت حاکمیت قاسمی‌ها جدا شدند. این امر سبب شد که به تدریج بر قدرت سیاسی ابوظبی و دبی اضافه شده و قاسمی‌ها که خود را بنیان‌گذار کشور امارات متحده عربی می‌دانستند به حاشیه رانده شوند.

بنابراین‏ در سال ١٩٥٢م. 7 خاندان در 7 امارت مختلف با اختلاف‌های ارضی متعدد، شکل گرفتند که عبارت بودند از: خاندان «معلی» یا آل‌علی در «ام‌القوین»، خاندان «آل‌نعیّم» در عجمان، خاندان «شیخ الشرقی» در فجیره، خاندان‌های آل‌مکتوم و آل‌نهیان در دبی و ابوظبی و خاندان قاسمی در امارت‌های رأس الخیمه و شارجه. [3]

با افزایش قدرت ابوظبی و دبی به خاطر کشف نفت و انتخاب دبی از سوی بریتانیا به عنوان ‏«مقر فرماندهی امارت‌های متصالحه» نارضایتی‌ها بین خاندان قاسمی، ابوظبی و دبی گسترش یافت. این اختلاف‌ها سبب شد که خاندان قاسمی‌های رأس الخیمه در هنگام تأسیس فدراسیون امارات متحده عربی به پیشنهاد بریتانیا در دسامبر ١٩٧١م.‏، به دلیل برخوردار نبودن از حقوق مساوی با ابوظبی‏، از فدراسیون عقب بنشینند. این خاندان سعی داشت تا با اتحاد با شارجه «شیخ نشین قاسمی‌ها» را مستقل اعلام نماید که ناکام ماند و مجبور شد در سال ١٩٧٢م. به فدراسیون بپیوندد.

امارت‌های دبی و رأس الخیمه به شدت مخالف تمرکز نیروهای امنیتی در دست امارت ابوظبی می‌باشند و به همین دلیل است که امارت دبی به طرح تشکیل نیروهای نظامی مشترک نپیوست و نیروی نظامی داخلی خود را داراست.
٣-٢. نارضایتی امارت‌ها از توزیع قدرت سیاسی

بعد از تشکیل کشور امارات متحده عربی‏، براساس قانون اساسی موقتی‏ کشور‏، شیخ ابوظبی به عنوان رئیس جمهور کشور، شیخ دبی به عنوان معاون رئیس جمهور و ولیعهد دبی به عنوان نخست‌وزیر انتخاب شد. این امر سبب تشدید نارضایتی دیگر امارت‌ها گردید. این قانون اساسی موقت تا سال ١٩٩٦م. ادامه یافت [4] و همین شیوه‌ی تقسیم قدرت در قانون اساسی دائمی کشور در ژوئن ١٩٩٦م. به رغم نارضایتی دیگر امارت‌ها و به سبب رشوه‌های مالی ابوظبی به دلیل درآمدهای انبوه نفتی به شیوخ دیگر امارت‌ها تصویب شد.

این نبود توزیع عادلانه‌ی قدرت در مجلس مشورتی ٤٠ نفره کشور با نام «شورای ملی فدرال» نیز مشهود بود. در این شورا ابوظبی و دبی هر کدام ٨ کرسی، رأس الخیمه و شارجه هر کدام ٦کرسی و عجمان‏، فجیره‏ و ام‌القوین هر کدام ٤ کرسی دارا بودند. افزون بر این امارت‌های دبی و رأس الخیمه به شدت مخالف تمرکز نیروهای امنیتی در دست امارت ابوظبی می‌باشند و به همین دلیل است که امارت دبی به طرح تشکیل نیروهای نظامی مشترک نپیوست و نیروی نظامی داخلی خود را داراست. [5]

٤-٢. شکاف سیاسی مردم و حاکمان خاندانی

در این بخش به ٣ نوع شکاف سیاسی می‌توان اشاره نمود. نخست شکاف نیروهای کارگر خارجی و مهاجران با شهروندان، دوم شکاف نیروهای مذهبی با رژیم‌های حاکم و سوم وضعیت غیردموکراتیک کشور که شاهد شکاف مردم با رژیم‌های اقتدارگرای خاندانی در امارت‌های این کشور است. موارد اول و دوم را در بخش بعدی مقاله تحت عنوان «شکاف‌های اجتماعی کشور امارات متحده عربی» بررسی خواهیم کرد.

در مورد شکاف سیاسی ناشی از غیردموکراتیک بودن خاندان‌های حاکم باید گفت که این رژیم بنا به آمارهای مؤسسه‌ی «خانه‌ی آزادی» در سال‌های ٢٠١١ و ٢٠١٢م. به عنوان کشوری غیردموکراتیک شناخته شده و گزارش حقوق بشر وزارت خارجه‌ی کشور آمریکا نیز دولت امارات متحده عربی را به دلیل نبود آزادی‌های سیاسی‏، فشار گسترده، سانسور و بدرفتاری با کارگران خارجی مورد انتقاد قرار داده است. [6]

نتیجه‌ی این موارد این است که این کشور دارای پتانسیل گسترده‌ی وقوع انقلاب‌های عربی است. هر چند در سال ٢٠١١م.، برخی اعتراض‌های سیاسی دانشجویی به‌خصوص در دانشگاه «سوربن» شاخه‌ی ابوظبی انجام گرفت اما به سرعت سرکوب شد. اما با توجه به روند رو به رشد خواسته‌های دموکراتیک در منطقه، رژیم سیاسی امارات متحده غربی به شدت آسیب‌پذیر است.

٣. فرصت‌هایی برای ایران: تشدید شکاف‌های سیاسی امارات متحده عربی؛

در نتیجه‌گیری این مقاله باید گفت که در شرایط تشدید مخاصمه‌طلبی امارات متحده برضد ایران‏، ٢ شکاف سیاسی مهم این کشور، پتانسیل و فرصت مناسبی برای بهره‌گیری ایران است که عبارت‌اند از:

الف) تشدید اختلاف‌های سیاسی بین امارت‌های مختلف با توجه به جوّ نارضایتی امارت‌ها از یک‌جانبه‌گرایی و تمرکزگرایی ابوظبی

این اختلاف‌ها حتی در بین امارت‌های مختلف در مورد نوع رابطه با ایران نیز بین دبی‏ عجمان و حتی شارجه با ابوظبی مشهود است که حتی در حمایت و یا حمایت نکردن از رژیم صدام حسین در طول جنگ عراق برضد ایران ظاهر شد. بلوک مخالف ابوظبی خواستار بی‌طرفی در جنگ بود.یکی از دلایل اصلی کتمان نارضایتی‌های سیاسی کنونی، نیاز مالی این امارت‌ها به کمک‌های مالی ابوظبی است. ایران می‌تواند با ابزار بازار گسترده‌ی تجاری خود سبب توسعه‌ی اقتصادی امارت‌های مخالف سیاست‌های ابوظبی گردد که هم روند وابستگی آن‌ها به ایران را افزایش خواهد داد و هم زمینه‌های مقاومت آن‌ها را در مقابل ابوظبی افزایش خواهد داد.

ب) حمایت از گروه‌های آزادی‌خواه و سازماندهی آن‌ها به‌خصوص احزاب مذهبی و گروه‌های آزادی‌خواه خارج از کشور

مهم‌ترین جمعیت سیاسی- مذهبی منتقد حکومت امارات متحده عربی که شاخه‌ای از اخوان المسلمین نیز محسوب می‌شود، «جمعیت ارشاد اجتماعی و اصلاح»( Reform and Social Guidance Association)می‌باشد. این جنبش خواستار اصلاحاتی همانند آنچه در مصر رخ داد، می‌باشند که به همین دلیل در 30جولای 2012م.، 20نفر از آن‌ها به اتهام علیه امنیت کشور دستگیر شدند. [7] سال گذشته نیز 8 عضو این جمعیت دستگیر شدند که یکی از آن‌ها دکتر «سلطان القاسمی» از خاندان حاکم رأس الخیمه بود. [8]

گفتمان اصلاح‌طلبی دینی ایران که به نظر متفکرانی مثل «اولیویه روآ» در اصولی مانند تلفیق مذهب و سیاست و دین و دنیا، مدرنیته و سنت بی‌مانند می‌باشد، می‌تواند سبب توسعه‌ی گرایش‌های دینی طرفداران اخوان المسلمین در بین جمعیت اهل تسنن کشور امارات متحده عربی گردد. بعد از تحولات انقلاب‌های عربی در سال 2011م.، دولت امارات بسیاری از تشکل‌های صنفی - از جمله تشکل صنفی حقوقدان‌ها و معلمان- را ممنوع اعلام کرده است که این امر منجر به افزایش نارضایتی‌های عمومی شده است. این امر فرصتی برای رقبای کشور امارات می‌باشد.

ج) سازماندهی غیرشهروندان بی‌وطن(بدوی‌ها)

چادرنشینان سنتی و بی‌وطن به نام (bedoun) که جمعیت آن‌ها در کشور امارات متحده عربی طبق برخی آمار حدود 200هزار نفر[9] و طبق منابع دیگر 765هزار نفر ذکر شده است [10] از تمام حقوق اجتماعی و سیاسی محروم می‌باشند. کشور امارات تا مدت‌ها سعی می‌کرد که با توافق با کشور کومور، این افراد را به تابعیت کوموری درآورد که بدوی‌ها آن را نمی‌پذیرند. به دلیل احساس تبعیض در بین این افراد، برخی از اعتراض‌ها نیز صورت گرفته است که نمونه‌ی آن اقدام‌های فردی به نام «احمد عبدالخالق» است که برای کسب برابری بدوی‌ها تلاش فراوانی کرده است.

دولت امارات متحده عربی در اوایل ژوئیه 2012م. وی را به اتهام اختلال به کشور تایلند تبعید نمود. [11] این گروه‌های معترض بی‌وطن و دچار احساس تبعیض در صورت سازماندهی، بهترین فرصت برای ایران می‌باشند تا در صورت تشدید مخاصمه‌طلبی امارات متحده برضد ایران، از آن بهره گیرد.

پی‌نوشت‌ها:

[1]. Business Monitor International(Q2,2012) UAE Defence & Security Report. Lnondon:BMI Press. P. 5-8, P. 21, P.59.

[2]. Britanical Encyclopedia(2011) UAE History. Britanica Ultimate Refrence Suite. Chicago: Britanica Encyclopedia Press.

[3]. Nonneman, Gerd(2011) United Arab Emirates: History and Politics. In; Mathews Christopher(Ed) Europa Regional Surveys Of The World: The Middle East and
North Africa. London: Routledge, P.1212-13.

[4]. Nonneman, Gerd(2011) Op.Cit. P.1238.

[5]. The World Factbook(2012) UAE Government. Available At:< http://www.theodora.com/wfbcurrent/united_arab_emirates/united_arab_emir... >

[6]. Freedom House(2012) Freedom In The World: United Arab Emirates. At:< http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2012/united-arab-emirates >

[7].Kortam, Hend (2012) UAE goes after dissidents and Islamist opposition group. Daily News, Egypt. Available At:< http://thedailynewsegypt.com/2012/07/31/uae-goes-after-dissidents-and-islamist-opposition-group/>

[8]. Kenneth Katzman(2012)The United Arab Emirates (UAE):Issues for U.S. Polic. Congressional Research Service. RS21852.P.3.

[9]The Gulf Bedouinof the United Arab Emirates.Available At:< http://kcm.co.kr/bethany_eng/p_code1/45.html>

[10]. People-in-Country Profile: Bedouin of United Arab Emirates. Available At:< http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=12046&rog3=AE>

[11]. Islam Times Website(2012) United Arab Emirates chased and deported activist Ahmed Abdel-Khalek to Thailand. Available At:< http://www.islamtimes.org/vdcc0xqs42bq4i8.-ya2.html>

*محمدصادق جوکار؛ کارشناس مؤسسه‌ی مطالعات بین‌المللی انرژی و دانشجوی دکترای رشته‌ی روابط بین‌الملل دانشگاه تهران/ برهان/ ۱۳۹۱/۵/۱۹

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
16 + 2 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .