بررسي تطبيقي سينماي دفاع مقدس با ژانر جنگي غرب

از اسطوره سازي سينماي غرب تا اسوه سوزي سينماي ما
در تمام فيلم هاي مدعي ضد جنگ بودن هميشه اين شبهه مطرح مي شود كه ايستادگي ما باطل و بي اساس بوده و هزينه هاي بسياري را در پي داشته است. اين گروه فيلم هاي جاهلانه اين سوال را مطرح مي كنند كه «چرا جنگيديم؟» اما هيچ پاسخي به آن نمي دهند....

جنگ، يكي از واقعيات دائمي جامعه بشري از طلوع تاريخ تاكنون بوده است. از اين رو نيز سينما به مثابه رسانه بازتاب دهنده جنبه هاي مختلف زندگي انساني از همان آغاز اختراع به بازتوليد دراماتيك يا مستند جنگ پرداخته و مي پردازد. به همين دليل نيز با بررسي تاريخ سينما در مي يابيم كه سينماي جنگ، يكي از ژانرهاي ديرپا و مهم تاريخ هنر هفتم است، به گونه اي كه تنها سه سال پس از اختراع سينما بود كه نخستين فيلم جنگي با عنوان «به نام ملكه» به كارگرداني «رابرت پل» ساخته شد. همچنين مدت زيادي نگذشت كه فيلم «تولد يك ملت» به كارگرداني «گريفيث» به منصه ظهور رسيد. سينما در يك قرن گذشته يكي از وسايل به ثبت رساندن و ارائه تحليل و تحريف جنگ ها بوده است.

در ايران نيز با در گرفتن جنگ تحميلي هشت ساله، يك ژانر جديد در سينماي كشور به وجود آمد؛ سينماي دفاع مقدس، همزمان با فتوحات و گشايش هاي رزمندگان اسلام در ميدان مبارزه نظامي به عنوان يك فتح فرهنگي متولد شد، چرا كه سينماي دفاع مقدس يك ژانر منحصر به فرد و كاملاً بومي است و نمي توان آن را با ژانر جنگي در سينماي ساير ملل جهان مقايسه كرد. دليل اصلي اين تمايز به متفاوت بودن جنگ دفاعي ما با ساير جنگ هاي جهان مربوط مي شود. به همين دليل هم فيلم هايي كه در آن دوره تحت عنوان سينماي دفاع مقدس ساخته شدند، شاخص هايي كاملاً ويژه و خاص داشتند.

بررسي فيلم هايي كه با موضوع جنگ در سينماي غرب ساخته شده نشان مي دهد كه اين آثار عمدتاً يا به تبليغ و توجيه جنگ پرداخته اند يا به تقبيح و مخالفت با جنگ ها، گرچه گروه اول اكثريت هستند و گروه دوم نيز به رغم ضديت با جنگ، در نهايت تأثيري در راستاي ايدئولوژي و منافع ملي خود داشته اند.

به طور مثال در هاليوود صدها فيلم درباره جنگ هايي كه آمريكا با آنها درگير بوده ساخته شده است. در بيشتر اين فيلم ها تلاش شده تا با الهام از آن جنگ ها، هويت و آرمانگرايي آمريكايي نيز ساخته و پرداخته شده و تصويري حماسي و انساني از تهاجم نظامي يانكي ها به سرزمين هاي ديگر ارائه شود. نمونه مشهور چنين جرياني «نجات سرباز رايان» است. برخي از اين فيلم ها هم تلاش كرده اند تا افكار عمومي را درباره هجوم هاي نظامي آمريكا توجيه كنند. مثل فيلم «ويتنام، ويتنام» به كارگرداني «جان فورد» كه حمله ارتش ايالات متحده به ويتنام و كشتار مردم آن كشور را امري منطقي و لازم نشان مي دهد. تعدادي از فيلم هاي اين طيف هم سعي كرده اند تا آمريكا را منجي ملل ديگر نشان دهند و سربازان كشور خود را قربانيان جنگ ها معرفي كنند. نمونه متأخر اين گونه فيلم ها «گنجه درد» به كارگرداني «كاترين بيگلو» است.

اما در ميان سينماگران غربي، فيلمسازاني هم بوده اند كه چهره اي واقعي تر از جنگ نمايش داده و از آن انتقاد كرده اند. در هاليوود مي توان فيلم هايي چون «غلاف تمام فلزي» به كارگرداني استنلي كوبريك، «متولد چهارم جولاي» اثر اليور استون، «ويرايش شده» ساخته برايان ديپالما و ... را مثال زد كه با چنين رويكردي توليد شده اند. اين نوع فيلم ها به «ضد جنگ» معروف هستند. نكته قابل توجه اين است كه هر دو جريان فوق در كشورهايي خودنمايي كرده اند كه دولت ها و حاكمان شان عامل جنگ بوده اند. بالطبع، هر انسان آزادانديش و با شرافتي با هرگونه جنگ افروزي و تجاوز به سرزمين ديگري مخالف است. نمي توان ادعاي انسان دوستي داشت و بر ريختن بمب و گلوله بر سر آدم هايي كه درحال زندگي خود هستند، چشم بست. سينماي ضد جنگ غربي، برآيند اين نوع نگاه به جنگ است.

شايد بتوان نزديك ترين معادل سينماي ضد جنگي غربي در كشورهاي مظلوم و مستقل را ژانري به نام سينماي مقاومت دانست. سينمايي كه هم تصوير ضدانساني و بشرستيزانه جنگ را افشا و هم از جبهه مقابل جنگ طلبان دفاع مي كند. فيلم هاي موسوم به دفاع مقدس در سينماي ما نماينده مبرز و حقيقي چنين ژانري بوده اند. هر چند مرسوم است كه هر فيلمي درباره جنگ ايران و عراق ساخته مي شود را دفاع مقدسي مي نامند، اما به واقع اين نام گذاري خام دستانه و تقليل گرايانه است.با جريان شناسي فيلم هاي جنگي ايران مي توان سه جريان كلي را تعريف كرد. گروهي از اين آثار با تقليد از فيلم هاي حماسي آمريكايي ساخته شدند و تلاش كردند تا رمبوها و آرنولدها را در قامت رزمندگان ايراني بازسازي كنند. اين گروه فيلم ها كه بيشتر با هدف جذب سرمايه ساخته شده و اغلب ساختاري اكشن دارند با فيلم هاي تبليغاتي و پروپاگانداي غربي در مورد جنگ ها قابل مقايسه هستند. اما برخي فيلمسازان جوان انقلابي كه خود با جبهه هاي جنگ نيز مرتبط بودند نوعي جديد از فيلم جنگي را پديد آوردند كه برآمده از فرهنگ دفاع مقدس بود. اين فيلم ها ملهم از جنبه مقاومت و معنويت جبهه هاي دفاعي ايران در نبرد هشت ساله خلق شدند و نمايي از آن را بازنمايي كردند. افرادي چون شهيد آويني، حاتمي كيا، ملاقلي پور، شورجه و ... نمايندگان نامي اين جريان بوده اند.

اما در سال هاي اخير جريان ديگري نيز تحت تأثير سينماي ضد جنگ غرب خودنمايي كرد. جرياني كه بدون در نظر گرفتن اين واقعيت كه جنگ بر ايران تحميل شد و سربازان ايران با هدف دفع اين تهاجم از خودشان گذشتند، آثاري تحريف آميز را تحويل سينماي ايران داد. فيلم هايي چون «دموكراسي تو روز روشن»، «به نام پدر»، «طبل بزرگ زير پاي چپ»، «بيداري روياها»، «خرس» و ... كم و بيش داراي رگه هايي از اين نوع نگاه هستند.مشكل عمده اين نوع فيلم ها دچار شدن به يك تناقض معرفتي است. آنها از يك طرف مدعي تقبيح جنگ هستند و از طرف ديگر، عليه مدافعان و مقابلان جنگ هشت ساله اند. چطور مي توان به فيلمي كه جبهه مظلوم را منكوب مي كند و ايستادگي آن را تحقيرآميز و منفي جلوه مي دهد، ضد جنگ گفت؟ چگونه مي توان فيلم هايي كه سعي در تضعيف روحيه مقاومت و ايستادگي دربرابر ظلم و تجاوز دارند را انساني و آزاديخواهانه دانست؟

مسئله مهم اين است كه نمي شود با تقليد و الگوگيري از سينماي جنگي غرب در ايران نيز فيلم جنگي ساخت. چون فيلم هاي تبليغ كننده آنها جنگ طلبانه محسوب مي شود و اين با مرام و فرهنگ مقاومت در تضاد است. از طرفي، كليشه قرار دادن آثار غربي معترض به جنگ هم نوعي نقض غرض به حساب مي آيد. براي تبيين بهتر اين موضوع مي توان اين گونه برداشت كرد؛ فيلم هاي اكشن، رزمندگان ايراني را با قهرمان هاي فيلم هاي پروپاگانداي جنگي هاليوود جايگزين مي كنند. فيلم هاي شبه روشنفكري مدعي ضدجنگ هم رزمندگان ما را با آدم بدهاي عامل تهاجم و تجاوز فيلم هاي ضدجنگ غربي برابر نشان مي دهند. اين هر دو يك جريان واحد در حمايت از جنگ طلبان و بر ضد مقاومت كنندگان است.فيلم هاي مقلد از سينماي ضدجنگ غرب نه تنها واقعگرا نيستند كه تحريف حقايق مي كنند. برعكس، اين سينماي مقاومت است كه نمايي واقعي از جنگ را نشان مي دهد. اين واقعيت است كه كشوري به جرم طلب استقلال، آزادي و جمهوري اسلامي مورد هجوم نظام هاي حامي ديكتاتوري و استعمار و اشغالگري قرار گرفت. ارتش بعث عراق به نمايندگي از سوي آن سلطه گران، ملت رهايي طلب ايران را مورد حمله نظامي قرار داد، اما اين ملت، حاضر به سر خم كردن در مقابل زورگويان نشد و با كمترين امكانات موجود، طلايي ترين مقاومت تاريخي را رقم زد. آن كس كه طلايه داران اين مقاومت را با كلاه سبزهاي آمريكايي و هيتلري جايگزين مي كند، صلح طلب و روشنفكر نيست؛ دروغگو و وطن فروش است.

در تمام فيلم هاي مدعي ضد جنگ بودن - كه در حقيقت به نفع جبهه جنگ طلب هستند- هميشه اين شبهه مطرح مي شود كه ايستادگي ما باطل و بي اساس بوده و هزينه هاي بسياري را در پي داشته است. اين گروه فيلم هاي جاهلانه اين سوال را مطرح مي كنند كه «چرا جنگيديم؟» اما هيچ پاسخي به آن نمي دهند. در اين فيلم ها همچنين رزمندگان ايراني به مسلخ محاكمه كشانده مي شوند و از آنها به دليل اينكه از كشور و ارزش هاي مان دفاع كردند تفتيش مي شود! البته اين فيلم ها هميشه عقيم بوده و برخلاف فيلم هاي ضدجنگ غربي، هيچ تأثير مثبتي بر جامعه نگذاشته اند.

اين درحالي است كه در سينماي ما نمونه هاي قابل توجهي از فيلم هاي دفاع مقدسي ساخته شده است كه به معناي واقعي نيز ضدجنگ بوده اند. ياد كردن از فيلم هايي چون «آژانس شيشه اي»، «از كرخه تا راين» خيلي تكراري شده است، اما اين فيلم ها به خوبي، هم از حقانيت مقاومت ما در جنگ هشت ساله دفاع كردند و هم ماهيت پليد و زشت جنگ را محكوم كردند. از نمونه هاي متأخر نيز مي توان فيلم شريف و انساني «گيلانه» به كارگرداني «رخشان بني اعتماد» را مثال زد كه رنج فرزندان دلاور اين خاك پاك و ايثارگري مادران آن را به نيكي نشان مي دهد. اين فيلم ضدجنگ همچنين به جاي متهم كردن رزمندگان مجاهد حق طلب، با سردمداران جائر جنگ در جهان چالش ايجاد مي كند. فيلم «فرزند خاك» به كارگرداني «محمدعلي باشه آهنگر» هم داراي همين رويكرد است كه ستايش همگان را برانگيخت. فيلم هايي چون «پنالتي» ساخته «انسيه شاه حسيني» «كودك و فرشته» به كارگرداني «مسعود نقاش زاده»، «شور شيرين» ساخته «جواد اردكاني»، «نفوذي» به كارگرداني «مهدي فيوضي» و «احمد كاوري»، «شب واقعه» اثر «شهريار اسدي»، «روزهاي زندگي» ساخته «پرويز شيخ طادي»، «ملكه» به كارگرداني «باشه آهنگر» و ... هم از ديگر نمونه هايي هستند كه بايد آنها را نمايندگان حقيقي سينماي ضد جنگ ايران دانست. آينده سينماي ايران نيز از آن همين نوع فيلم ها خواهد بود.

بررسي تطبيقي سينماي دفاع مقدس با ژانر جنگي غرب/آرش فهيم/بصيرت/91/06/28

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
10 + 10 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .