انقلاب، جبري يا اختياري؟

آيا انقلاب جبري مي باشد؟

با سلام، در رابطه با جبري و يا اختياري بودن انقلاب دو ديدگاه كلي وجود دارد. ديدگاه جبري بودن انقلاب مربوط به ماركسيستها و ساختارگرايان مي باشد كه معتقدند در يك فرايندي انقلاب به صورت جبري اتفاق خواهد افتاد و افراد هم تاثيري در آن ندارند و اين ساختارها هستند كه انقلاب را بوجود مي آورند و به گفته تدا اسكاچپول انقلابها ساخته نمي شوند، بلكه مي آيند. در مقابل هم ديدگاه اختياري بودن انقلاب مربوط به برخي از انديشمندان غير ساختار گرا و بيشتر انديشمندان اسلامي مي باشد كه معتقدند انقلابها بر اساس اراده انسانها ساخته مي شود از جمله انديشمنداني كه معتقد به ارادي و اختياري بودن انقلابها هست، شهيد صدر مي باشد. شهيد صدر، درباره انقلاب معتقد است: نهضت انقلابي در حالي كه از واقعيتي كه امت دست به‌گريبان آن است، درك دقيق و برداشت عميق دارد، مطلقاً تسليم جوّ موجود و شرايط جاري نمي‌گردد و چون اين جوّ را نسبت به اصول مكتبي و فكري خويش در تضاد و قهر مي‌يابد، سرسختانه به دگرگوني عميق و تحول بنيادين آن همت مي‌گمارد و در اين رهگذر با مدد از غناي رسالتي كه بر دوش دارد، نويد زندگي جديد و مبتني بر پايه مكتب و بارور از غناي ايدئولوژيك مي‌دهد؛ حياتي كه معيارهاي گذشته را به گورستان تاريخ فرستاده و در طرح جديد و انقلابي، زندگي فردي و اجتماعي و فعاليت‌هاي دولتي را سر و سامان مي‌دهد. به عبارتي ديگر انقلاب، نهضتي سرسختانه و بر مبناي اصول مكتبي معيّن كه با درك دقيق واقعيت‌هاي موجود، به‌دنبال تغيير و دگرگوني عميق و بنيادين در كليه ابعاد زندگي فردي، اجتماعي و سياسي و معيارها، اصول و ارزش‌هاي ريشه‌اي حاكم است. بر اين اساس، يكي از ويژگي‌هاي اساسي يك انقلاب آگاهانه و ارادي بودن آن مي باشد.
شهيد صدر در رابطه با اينكه انقلاب بايد توسط مردم صورت گيرد، مي‌نويسد: در حال حاضر، انسان مسلمان در مبارزه گسترده‌اي عليه عقب‌ماندگي‌هاي اجتماعي خود به سر مي‌برد ... لكن در پي تمام كوشش‌هاي پسنديده و ناپسندي كه انجام مي‌دهد، جز يك راه براي پيروزي نهايي خود نخواهد يافت: انقلاب در پرتو اسلام. از جمله عوامل مهم و مؤثر در ايجاد انقلابها، عامل اراده و حركت مي باشد، شهيدصدر به عواملي نظير اراده انسانها و تصميم و خيزش آنها در تحقق انقلاب اشاره مي كند، زيرا از آنجايي كه فعل ارادي است بايد با اراده و حركت، موجودي صاحب اراده و حركت تحقق يابد.[منبع: محمد حسين جمشيدي ، انديشه سياسي شهيد رابع ، انتشارات وزارت خارجه ، سال 77]
همچنين شهيد مطهري انقلاب را عبارت از « طغيان و عصيان مردم يك ناحيه و يا يك سرزمين ، عليه نظم حاكم موجود براي ايجاد نظمي مطلوب معرفي مي كند . » به بيان ديگر انقلاب از مقوله عصيان و طغيان است عليه نظم حاكم براي ايجاد نظمي مطلوب . استاد مطهري ريشه همه انقلاب ها را دو عامل مي داند : 1- نارضايتي و خشم از وضع موجود 2- آرمان يك وضع مطلوب و شناخت انقلاب را منوط به شناخت عوامل نارضايتي و آرمان مردمي مي داند كه انقلاب كرده اند.(ر.ك: كتاب آينده انقلاب اسلامي، شهيد مطهري)
در حالي كه از ديدگاه ماركسيست‌ها و ساختارگراها، انقلاب پديده‌اي است كه براساس جبر تاريخي، ضروري است و تغييرات كمّي، به‌ضرورت به تغييرات تنوعي و كيفي تبديل مي‌شود. ماركسيست‌ها انقلاب را تنها راه كسب قدرت سياسي يا تأمين مصالحي كه از راه قدرت سياسي به دست مي‌آيد، مي‌دانند. ازاين‌رو، براي بيان نظر خود، به توجيه فلسفي آن پرداختند و «اصل جهش» را ابداع كردند و در اين راه به كار گرفتند.
از ديدگاه ساختارگرايان، براي ايجاد وضعيت انقلابي، بايد شرايط ساختاري ويژه اي مقدّم بر فشارها يا تحولات اجتماعي وجود داشته باشد. آنها تجزيه و تحليل خويش از انقلاب را بر ابعادي همانند ساختارهاي دولت، فشارهاي بين المللي، جامعه دهقاني، نيروهاي مسلّح و رفتار نخبگان متمركز كرده اند و نقش چنداني براي مؤلّفه هايي همچون ايدئولوژي، فرهنگ، رهبري و به طور كلي، كارگزاران تاريخي قايل نيستند. از جمله نظري پردازان ساختارگرا تدا اسكاچپول مي باشد كه معتقد است: انقلاب اجتماعي، تنها در جوامع كشاورزي نسبتاً ثروتمند، كه در گذشته تحت سلطه كشورهاي استعمارگر نبوده اند، به وجود مي آيد. همچنين جوامعي كه شاهد انقلاب اجتماعي بوده اند از نظر نظام حكومتي، بر تشكيلات ديوان سالاري متمركز بوده اند. در نتيجه، انقلابات اجتماعي به نظر اسكاچپول، صرفاً در جوامع ديوان سالار كشاورزي اتفاق افتاده اند. اسكاچپول بر اين نظر است كه اگر اين جوامع در صحنه بين المللي، در رقابت شديد نظامي ـ تسليحاتي وارد شوند، با بحران‌هاي سياسي ـ اجتماعي در داخل مرزهاي خود روبه رو مي شوند و موقعيت انقلابي در نتيجه پيدايش بحران‌هاي سياسي و نظامي در دولت و در طبقات مسلّط، گسترش مي يابد. اسكاچپول معتقد است: نقطه شروع انقلاب، ورود يك كشور داراي ساخت اجتماعي ديوان سالار كشاورز به رقابت‌هاي نظامي و تسليحاتي بين المللي است.(مطالعه بيشتر در مورد نظريه اسكاچپول: كتاب «دولت‌ها و انقلاب‌هاي اجتماعي» نوشته تدا اسكاچپول)
البته پيروزي انقلاب اسلامي ايران نظريه اسكاچپول و به صورت عام، همه نظريات ساختگرا را، كه بر غيرارادي بودن وقوع انقلاب تأكيد دارند، با چالش اساسي مواجه ساخت، و بالطبع، اين چالش اساسي، تحليل اسكاچپول ـ و به طور كلي، همه نظريه پردازان ساختگرا در خصوص نقش ناچيز عواملي مانند فرهنگ، ايدئولوژي، رهبري و به طور كلي، نقش كارگزاران و عنصر آگاهي آن‌ها در شكل دهي به تحوّل انقلابي ـ را زير سؤال برد. اسكاچپول پس از وقوع انقلاب اسلامي ايران، مقاله اي با عنوان «حكومت تحصيلدار و اسلام شيعه در انقلاب ايران» در سال 1982، منتشر ساخت. وي در اين مقاله اعتراف كرد كه انقلاب ايران نظرياتش را در خصوص علل انقلاب اجتماعي، زير سؤال برده است. اين مقاله از يك سو، مشكلات الگوي ساختاري اسكاچپول را براي تبيين انقلاب نشان مي دهد و از سوي ديگر، از اين حكايت دارد كه با وجود تفاوت فاحش واقعيات انقلاب ايران و ديدگاه‌هاي نظري اسكاچپول، وي همچنان به چارچوب ساختار خود وفادار مانده است. انقلاب ايران اسكاچپول را مجبور مي كند كه از موضع ساختاري و جبرگرايانه خود در خصوص وقوع انقلابات اجتماعي، تا حدي عقب نشيني كند و برخي تجديدنظرها در آن صورت دهد. او در كتاب خود تأكيد مي نمايد: انقلاب‌ها ساخته نمي شوند؛ آن‌ها به وجود مي آيند. ولي وي اعتراف مي كند كه انقلاب ايران در چارچوب نظريه جبري او جاي نمي گيرد. اگر در واقع بتوان گفت كه يك انقلاب در دنيا وجود داشته كه به طور عمده و آگاهانه توسط يك نهضت اجتماعي توده اي ساخته شده است تا نظام پيشين را سرنگون سازد، به طور قطع، آن انقلاب، انقلاب ايران عليه شاه است... انقلاب آن‌ها (مردم ايران) صرفاً نيامده، بلكه به صورت آگاهانه و منطقي ساخته شده، علي الخصوص در مراحل اوليه آن؛ يعني: سرنگون ساختن رژيم سياسي قبل.(منبع: مقاله بررسي و نقد تئوريهاي انقلاب اسلامي ايران؛ تئوري تدا اسكاچ پل، نوشته احمد رهدار)

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
6 + 3 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .