اسلام شیعی و ایدئولوژی انقلابی امام خمینی (ره)

ان الخمینی حیر الشرق و عحج الغرب و احرج العرب و شغل العالم»
«به راستی كه {امام(ره)}خمینی شرق را در حیرت افكنده و غرب را به لرزه درآورده و عرب را در تنگنا قرار داده و افكار همه جهانیان را به خود مشغول ساخته است »
مقدمه

انقلاب ایران به سال 1979- 1978، در نوع خود و در تاریخ جهان بی‏نظیر است. آنچه كه مسلم است این است كه برای تحقق هر انقلابی نیروها و عوامل واقعی و عینی لازم است . نیروهای اصلی و حقیقی عمل كننده و ایجاد كننده انقلاب ، مرم و توده های جامعه هستند . به عبارتی اگر مردم نخواهند انقلابی محقق نخواهد شد . اما مردم توده های پراكنده ای هستند كه به محوری جامع و قوی برای وحدت حقیقی و واقعی نیاز دارند ، لذا در اینجا نقش رهبری به عنوان یكی از عوامل مهم -كه اهمیت و تاثیر سایرعوامل هم تا حدود زیادی به آن وابسته است- پررنگ تر به نظر می سد. به عبارتی اگر تمامی زمینه ها و عوامل انقلاب در اختیار رهبری لایق وكاردان قرار نگیرد ، انقلاب به ثمر نخواهد رسید. ما در این مجال برآنیم تا ایدئولوژی انقلابی امام خمینی (ره) را درمبارزه سیاسی و اهمیت آن را در بوته نقد و بررسی قرار دهیم.[1]

بهره اول : امام خمینی و شیوه نوین مبارزه سیاسی

آیت‌الله یوسف صانعی در نوشته‌ای كوتاه در پایگاه اطلاع‌رسانی خود با عنوان «امام خمینی و قرائتی نوین از دین» به ذكر نوآوری‌های امام راحل در اندیشه‌های دینی پرداخته‌ است. به اعتقاد ایشان آن‌چه كه به طور خلاصه می‏توان در این زمینه بیان كرد آن است كه علما در گذشته مبارزه می‏كردند، اما با حضور ظالم در رأس قدرت یا سران قدرت كاری نداشتند و با امور دیگر مبارزه می‏نمودند. پس از جریان انجمن‌های ایالتی و ولایتی كه فیضیه را كوبیدند و طلاب را شهید كردند، مدتی از سوی امام اطلاعیه‏ای منتشر نمی‌شد و در مجالس علما شركت نمی‏كرد. سر و صدا به راه افتاد و حتی برای دوستان و علاقه‏مندان امام سؤال پیش آمد. امامی كه مبارزه را آغاز كرد چرا ادامه نمی‏دهد؟ بعداً معلوم شد كه امام می‏خواست با آقایان علما اتمام حجت كند كه اگر تا حالا مبارزه با دولت بود، از این پس مبارزه با شاه است و مبارزه با شاه خطرناك است، آیا حاضرید كه جانتان را به خطر بیندازید؟ راه من مبارزه با شاه است.[2]

پس نتیجه می گیریم كه هدف اساسی ‌مبارزه امام از بین رفتن سلطنت و تأسیس حكومت اسلامی بود كه احكام الهی در آن به اجرا در آید. اساساً ریشه ‌این واقعیت مهم را كه «انقلاب اسلامی ایران در ذات خود هیچ شباهتی با انقلاب‌های دیگری كه در قرن حاضر به وقوع پیوسته نداشته است» باید در پیوند انفكاك‌ناپذیر انقلاب اسلامی و حضرت امام خمینی(ره) جستجو نمود.

از رهگذر پیوند تنگاتنگ انقلاب اسلامی با اندیشه ‌نوآورانه و شخصیت جامع امام، تمایز غیر قابل انكار انقلاب اسلامی از سایر انقلاب‌های بزرگ جهان در قرن بیستم شكل می‌پذیرد. امام در تعریف و تبیین اهداف انقلاب اسلامی و رهبری جریان مبارزه، مواجهه با قدرت‌های افزون‌طلب و تاكتیك‌ها و روش‌های حفظ و استمرار دستاوردهای انقلاب اسلامی، دارای دكترین سیاسی ویژه و منحصر به فرد بودند. دكترین سیاسی امام بر پایه ‌مبانی ثابت، استوار و اعتقاد عمیق به غیب و امداد غیبی، ایمان خلل‌ناپذیر به تعالیم اسلام و وحی‌، اتكاء و توكل راسخ بر قدرت لایزال الهی، تكلیف‌مداری مطلق و... قرار داشت؛ دكترینی سیاسی كه «به اعتراف تحلیل‌گران غربی، غرب از شناخت آن عاجز مانده است».

‌ بهره دوم : ‌ایدئولوژی‌ انقلابی‌ امام‌ خمینی :‌ بهره گیری از اسلام شیعی

ایدئولوژی‌ در تمام‌ نظریه‌های‌ انقلاب‌ جایگاه‌ ونقش‌ قابل‌ توجهی‌ دارد. ما نیز ضمن‌ پذیرش‌ این‌ مهم‌ و تاكید بر این‌ كه‌ شرط‌ تفوق‌ یك‌ ایدئولوژی‌ در بسیج‌ سیاسی‌ و فرآیند انقلاب، موفقیت‌ در انجام‌ مطلوب‌ كاركردهای‌ مذكور است، اسلام‌ شیعی‌ را در فرآیند انقلاب‌ اسلامی‌ ایران‌ به‌ مثابه‌ یك‌ ایدئولوژی‌ راهنمای‌ عمل‌ و رهایی‌ ساز معرفی‌ می‌كنیم‌ و معتقدیم كه مشخصه‌های‌ تشیع‌ ایدئولوژیك‌ به‌ عینی‌ترین‌ وجه‌ در قالب‌ ایدئولوژی‌ انقلابی‌ امام‌ خمینی(ره) برای‌ مردم‌ مسلمان‌ ایران‌ مطرح‌ گردید. از این‌ رو ضرروت تبیین‌ ایدئولوژی‌ انقلابی‌ حضرت‌ امام و بررسی‌ كاركردهای‌ آن‌ در روند انقلاب‌ اسلامی‌ ایران‌ بسیار مهم به نظر می رسد . مهم ترین محورهای ایدئولوژی انقلابی امام خمینی (ره) را می توان به قرار ذیل بیان نمود :[3]

1- مردمی كردن مبارزه سیاسی ( انتقال‌ آگاهی‌ سیاسی‌ برای‌ صف‌آرایی‌ تودهای مردم )

حضرت امام (ره) از همان ابتدای شروع مبارزه خود به حركتهای مردمی اعتقاد راسخ داشتند و سعی داشتند مبارزه را در سطح توده ها نهادینه نمایند . لذا هرگز به دنبال ایجاد حزب و تشكیلات رسمی نرفتند . ایشان به جای فعالیتهای سازمانی محدود به حركتهای گستره مردمی امید داشتند و می كوشیدند با آگاهی بخشی به توده ها آنان را به میدان مبارزه سیاسی بكشانند. امام ثابت كردند كه می شود صادقانه به مردم اعتماد كرد و به خواست آنان احترام گذاشت .[4] در ایدئولوژی‌ انقلابی‌ امام‌ خمینی(ره) بر كاربرد سیاسی‌ اجتماعات‌ مذهبی‌ و نهادهای‌ دینی‌ تأكید و به‌ شدت‌ علیه‌ انفكاك‌ مذهب، سیاست‌ موضع‌ گرفته‌ می‌شد . امام(ره) تلاش‌ كرد تا سبب‌ ایجاد نوعی‌ احساس‌ «اجتماعی‌ شدن» در میان‌ مردم‌ و به‌ بخصوص‌ عالمان‌ بشود و در این‌ روند بر اهمیت‌ وحدت‌ و اقدامات‌ جمعی‌ تاكید داشت.

‌2- انتقاد از وضع موجود (تجدید نظر طلبی)

یكی‌ از مهم‌ترین‌ كاركردهای‌ ایدئولوژی‌ در روند بسیج‌ منجر به‌ انقلاب، نقد ترتیبات‌ اجتماعی‌ موجود است‌ تا بدین‌ ترتیب‌ به‌ وضع‌ موجود در اذهان‌ پیروان‌ احساس‌ تنفر و ارادة‌ معطوف‌ به‌ تغییر به‌ وجود آورد.در ایدئولوژی‌ انقلاب‌ ایران‌ كه‌ امام‌ خمینی‌ (ره) در شكل‌گیری‌ آن‌ نقشی‌ بسیار مهمی‌ داشتند، این‌ مهم‌ نیز انجام‌ شده‌ است. امام‌ (ره) نوك‌ پیكان‌ انتقادهایش‌ علیه‌ ترتیبات‌ اجتماعی‌ را روی‌ سلطه‌ امپریالیسم‌ و تلاش‌ آن‌ در الغای‌ اسلام‌ متمركز كرد. انتقادات امام (ره) از وضع موجود شامل جنبه های ذیل می شد :

الف) سلطة‌ امپریالیسم

ب) شرایط‌ ظالمانه‌ اقتصادی، استثمار و غارت‌ منابع

ج) بدبختی، گرسنگی‌ و محرومیت

د) استبداد و ستم

هـ) عیاشی، اسراف‌ و تجمل‌ پرستی، بی‌لیاقتی‌ و عدم‌ صلاحیت‌ دولت‌مردان‌ و بوركراسی‌ فاسد

و) انحراف، فاسد و مادی‌گرایی

ز) قوانین‌ و سیاستهای‌ ضد اسلامی‌ و غیراسلامی

ح) سلطنت، حكومت‌ و پارلمان‌ غیرمشروع

‌‌3- ارائه الگوی بدیل (طرح‌ مجموعه‌ای‌ جدید از ارزش‌ها)

امام‌ (ره) نیز به‌ عنوان‌ رهبر انقلاب‌ مجموعه‌ ارزش‌هایی‌ را در نوشته‌ها و بیاناتشان‌ مطرح‌ كرده‌اند كه‌ بر سه‌ دسته‌ تقسیم‌ می‌شوند: ارزش‌های‌ معنوی، ارزش‌های‌ اجتماعی‌ و ارزش‌های‌ فردی. ایشان‌ بر ارزش‌های‌ اجتماعی‌ بیش‌ از سایر ارزش‌ها تأكید داشتند .در زمینه‌ ارزش‌های‌ اجتماعی‌ برای‌ عدالت‌ و برابری‌ بیش‌ از سایر ارزش‌ها اهمیت‌ قایل‌ بودند و متعاقب‌ آن‌ بر «آزادی‌ و استقلال»، «مبارزه‌ و جهاد»، «وحدت‌ و برادری» و «امنیت‌ و مسئولیت‌ اجتماعی» تاكید می‌كردند. تعاون‌ و همكاری، تشریك‌ مساعی، مشاوره‌ و صلح‌ نیز از نظر ایشان‌ دور نمی‌ماند.

در حوزه‌ ارزش‌های‌ فردی‌تاكید امام‌ (ره) روی‌ «شجاعت‌ و بی‌باكی، خشنودی‌ حقیقی، آرامش‌ و طمأنینة‌ نفسانی، بردباری‌ و صبر، ثبات‌ قدم، عمل‌گرایی، اعتماد به‌ نفس‌ و مبارز بودن‌ در راه‌ خدا، پاك‌دامنی‌ و تقوای‌ الهی، پشت‌كار و وقار، پارسایی، دفاع‌ از خود، امیدواری، توانایی‌ و آمادگی‌ دایمی، قاطعیت، درست‌كاری‌ و صداقت، آگاهی‌ و زیركی، ابتكار، جدیت، عزم» بوده‌ است. در زمینة‌ ارزشهای‌ معنوی‌ امام‌ روی‌ «ایثار و فداكاری، ایمان‌ به‌ خداوند، توفیق‌ و رستگاری» و بالاخره‌ «تهذیب‌ نفس» تاكید داشتند.[5]

‌4- طرح‌ كلی‌ جامعة‌ مطلوب

در ایدئولوژی‌ انقلابی‌ امام‌ (ره) این‌ طرح‌ در قالب‌ حكومت‌ اسلامی‌ بیان‌ شد. حكومتی‌ كه‌ از نظر ایشان‌ بهترین‌ و مردمی‌ترین‌ شكل‌ حكومت‌ است. رهبری‌ این‌ حكومت‌ در اختیار فقیه‌ عادل‌ است. برای‌ امام‌ (ره) حكم‌رانی‌ و فرمانروایی‌ فی‌نفسه‌ موفقیت‌ یا یك‌ ارزش‌ تلقی‌ نمی‌شد، بلكه‌ یك‌ وظیفه‌ تلقی‌ می‌گردید. امام‌ (ره) هر سه‌ ركن‌ معمول‌ در حكومت‌ها را پذیرفت‌ و بر انجام‌ وظایف‌ و عمل‌كرد دولت‌ اسلامی‌ تاكید می‌كرد. وظیفة‌ دولت‌ اسلامی‌ اجرای‌ قوانین‌ دینی‌ و ایجاد بستر مناسبی‌ است‌ كه‌ تعالی‌ و سعادت‌ انسان‌ در آن‌ مسیر باشد و عدالت‌ در جامعه‌ برقرار گردد.

‌5- تاكید بر تعهد به‌ اقدام‌ و اعتماد به‌ نفس

امام‌ خمینی‌ (ره)روش‌های‌ متنوعی‌ را به‌ منظور تلفیق‌ نوعی‌ احساس‌ تعهد به‌ عمل‌ و اعتماد به‌ نفس‌ در مستعمین‌ خود به‌ كار گرفت. مطابق‌ نظر ایشان، بی‌تفاوتی‌ عالمان‌ مذهبی‌ به‌ دلیل‌ ضعف‌ اجرای‌ احكام‌ اسلام‌ در جامعه‌ و نقش‌ تخریبی‌ عوامل‌ استكبار بوده‌ است. امام‌ (ره) مخالف‌ این‌ نظریه‌ بود كه‌ «سیاست‌ سراسر، كثیف، شریر و دروغ‌ است، بنابراین‌ عالمان‌ باید از آن‌ فاصله‌ بگیرند. بحث‌ دیگری‌ كه‌ امام(ره) مطرح‌ كرد، یادآوری‌ وظایف‌ عالمان‌ و روشنفكران‌ در قبال‌ بیداد و ظلم‌ و فساد ستم‌گرانه‌ بود كه‌ آموزش‌ و حفاظت‌ از اسلام‌ و استقرار دولت‌ اسلامی‌ در گرو انجام‌ آن‌ وظایف‌ بود. چنان‌ چه‌ محققان‌ مذهبی‌ به‌ انجام‌ مسئولیت‌های‌ خویش‌ متعهد نباشند و در مقابل‌ سیاست‌های‌ ستم‌گران‌ خاموش‌ باشند، خداوند به‌ طور قطع‌ آن‌ها را سرزنش، ملامت‌ و باز خواست‌ خواهد كرد.

6- ایجاد روحیه‌ فداكاری، ایثار، صبر و شكیبایی‌ انقلابی

همان‌ طور كه‌ گفته‌ شد، ارزش‌هایی‌ نظیر: ایثار، فداكاری، از خودگذشتگی‌ و پایداری‌ در رأس‌ ارزش‌های‌ مورد توجه‌ امام‌ قرار داشت. امام‌ (ره) تلاش‌ می‌كرد تا از طریق‌ روش‌های‌ زیر این‌ ارزش‌ها را به‌ پیروان‌ خود تلقین‌ نماید:

آوردن‌ مثال‌هایی‌ از سیرة‌ پیامبران‌ و ائمه‌ معصومین؛ بیان‌ ویژگی‌های‌ اسلام‌ راستین‌ و عالمان‌ متعهد؛ تشویق‌ به‌ ایثار در راه‌ خدا؛ توجه‌ به‌ این‌ نكته‌ كه‌ موفقیت‌ در گرو ثبات‌ قدم‌ و استواری‌ است.

‌7- ساده‌سازی

امام‌ (ره) با زبانی‌ ساده‌ و با استفاده‌ از سمبل‌ها و الگوهایی‌ كه‌ در فرهنگ‌ مردم‌ ایران‌ وجود داشت، اهداف‌ خود را مرحله‌ به‌ مرحله‌ به‌ منصة‌ ظهور رساند. ایشان‌ مكرر داستان‌های‌ قرآنی‌ دربارة‌ انبیا و نیز سنت‌ها و روش‌های‌ زندگی‌ ائمه‌ را برای‌ مردم‌ بیان‌ میكرد و معتقد بود كه‌ هدف‌ قرآن‌ از طرح‌ این‌ داستان‌ها، الگوسازی‌ است‌ تا ما هم‌ مانند آن‌ها عمل‌ كنیم.. بنابراین، ساده‌ سازی‌ كه‌ یكی‌ از كاركردهای‌ ایدئولوژی‌ انقلابی‌ است، از سوی‌ امام‌ نیز به‌ كار می‌رفت.

‌8- ‌ صداقت‌ و عقلانیت

امام‌ (ره) دعاوی‌ خود مبنی‌ بر صداقت‌ و عقلانیت‌ را بر اساس‌ قرآن، سنت‌ پیامبر و ائمه‌ شیعه‌ و عملكرد پیامبران‌ پیشین‌ متمركز می‌ساخت‌ و مكرر با استناد به‌ این‌ منابع، دیدگاه‌های‌ متعارض‌ با اندیشه‌های‌ خود را به‌ چالش‌ می‌كشاند و برای‌ اثبات‌ صداقت‌ در گفتار و حقانیت‌ دیدگاه‌های‌ خود به‌ مآخذ مذكور ارجاع‌ می‌داد.

در پایان در یك ارزیابی كلی می توان گفت كه حضور همزمان ، هماهنگ و كاملاً مطلوب سه ركن اصلی و مهم انقلاب (مردم ، رهبری و ایدئولوژی در انقلاب اسلامی ایران ) باعث به ثمر رسیدن انقلاب شد ، كه ما در این مجال كوتاه صرفاً به بررسی نقش رهبری و به ویژه ایدئولوژی انقلابی حضرت امام (ره) در مبارزه سیاسی پرداختیم .

پی نوشتها

--------------------------------------------------------------------------------

[1] علی، ذوعلم . «عوامل پیروزی انقلاب اسلامی » . سلسله مقالات پژوهشی درباره انقلاب اسلامی ، تهران : 1378، صص 82-83

[2] پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله صانعی

[3] حمیدرضا اخوان‌ مفرد، «ایدئولوژی، مفهوم‌ و كاركردهای‌ آن»، مجله متین، سال‌ دوم، شماره‌ نهم‌ (زمستان‌ 1379).

[4] جمعی ازنویسندگان، «انقلاب اسلامی ایران» ، تهران: نهاد نمایندگی ولی فقیه دردانشگاهها ، ویراست چهارم ، قم: دفترنشر معارف ، 1384 ص 60- 55

[5] امام‌ خمینی‌ (قدس‌ سره)، صحیفه‌ نور، تهران: سازمان‌ انتشارات‌ و آموزش‌ انقلاب‌ اسلامی، 1369، ج‌ 1، ص‌ 85

اسلام شیعی و ایدئولوژی انقلابی امام خمینی (ره)
جعفر عظیم زاده / مرکز اسناد انقلاب اسلامی

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
1 + 2 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .