اسلام آناتولیایی و نوعثمانی گری لیبرال

20111108150618t200-11111.jpgسال ها پیش در زمان حكومت لائیك ها بر تركیه، یك نماینده زن مجلس تركیه به خاطر پوشیدن روسری در آستانه ی لغو اعتبارنامه قرار گرفت، در آن ایام كه همزمان با شروع كار دولت اصلاحات در ایران هم بود، روزنامه ها و تریبون های حامی نظام به حمایت از این نماینده به خاطر پایمردی اش بر این نماد اسلامی پرداختند. چندی بعد این نماینده مجلس تركیه در مصاحبه ای گفت كه از حمایت جمهوری اسلامی خوشنود نیست، چرا كه جمهوری اسلامی «دشمن آزادی» است.

اسلام گرایی تركی و حزب عدالت و توسعه
ظهور اسلام گرایان در تركیه به ایام انقلاب اسلامی ایران و موج اول بیداری اسلامی بر می گردد. اسلام گرایی در تركیه از پیوند صاحبان صنایع و تجار مسلمان با سیاست مداران دموكرات مسلمان به وجود آمد؛ دسته ی اول از سلطه ی ناكارآمد دولت بر بازار كسب و كار و ركود اقتصادی ناراضی بودند و دسته ی دوم از دیكتاتوری نظامیان و سیاست های ضداسلامی و تابع غرب احزاب حاكم و هر دو از دور بودن حكومت از هویت اسلامی ترك ها گلایه داشتند. گرچه جریان اسلام گرای «نجم الدین اربكان» پس از سال ها مواجهه با زندان و كودتا و احكام قضایی جائرانه ی نظام سیاسی تركیه نتوانست هیچ گاه استقرار پایداری در تركیه پیدا كند، ولی شاگردان او و همراهان جوانش در سایه ی تشكیل حزب «عدالت و توسعه» توانستند رؤیای قدیمی اسلام گرایان ترك را تحقق بخشند.

حزب عدالت و توسعه در تركیه، پس از سال ها دیكتاتوری نظامی ها و اقتصاد تحت تكفل دولت، توانست در سال 2002 به قدرت برسد. به قدرت رسیدن اسلام گرایان ترك گرچه شادمانی زایدالوصفی برای جمهوری اسلامی و اسلام گرایان منطقه به ارمغان آورد، اما پیشینه ی سیاسی تركیه، برای همه این آینده را محتمل می انگاشت كه حزب عدالت و توسعه در سایه ی سیاست های استبدادی لائیك و متمایل به غرب و اسرائیل نظام این كشور تغییر چندانی نمی تواند به وجود بیاورد چرا كه در غیر این صورت مانند گذشته به كودتا، بركناری دولت، انحلال حزب و محكومیت و زندان سردمدارانش دچار می شود. اما بر خلاف گذشته، این حزب توانست با سیاست گام به گام خود، هم اقتصاد تركیه را از ركود بیرون آورد و به رشد خیره كننده –آن هم در زمان بحران جهانی اقتصاد- برساند و هم با سیاست خارجی مستقل و موثر منطقه ای به عنوان شاید تاثیرگذار ترین كشور بین كشورهای اسلامی در آید و هم گام به گام به استراتژی قدیمی تركیه یعنی پیوستن به اتحادیه اروپا نزدیك شود. گرچه از ابتدای به قدرت رسیدن این حزب بدگمانی هایی وجود داشت مبنی بر این كه اگر این حزب بر دیكتاتوری نظامیان و لائیك ها غلبه كند كدام قرائت از اسلام را الگوی فعالیت خود قرار خواهد داد.

اردوغانیسم و چالش های سیاست خارجی
سیاست دولت اسلام گرای تركیه پس از به قدرت رسیدن گرچه بهبود روابط با كشورهای منطقه مثل ایران، به قصد رونق اقتصاد تركیه بود، اما كلیت سیاست خارجی این كشور به دلایل مختلفی من جمله درگیری های داخلی با نهادهای نظام لائیك تركیه بر سر مسائلی چون ممنوعیت حجاب و احتمال كودتای نظامیان ترك، تغییر بنیادین و آشكاری نكرد، تركیه كماكان دوست و متحد غرب و شریك نظامی و تجاری اسرائیل ماند. حتی در جریان تهاجم اسرائیل به جنوب لبنان در سال 2006، دولت تركیه عكس العمل جدی ای نشان نداد و حدود یك سال بعد، رزمایش مشترك همیشگی خود با رژیم صهیونیستی را هم برگزار كرد. گرچه در این سال ها، سازمان های اسلامی مردم نهاد از آزادی بیشتری برای فعالیت های اسلامی و ضداسرائیلی برخوردار شدند.

اظهارات اردوغان در اجلاس اقتصادی داووس چندی پس از جنگ 22 روزه غزه را می توان نقطه عطف ظاهری سیاست خارجی تركیه در قبال اسرائیل به شمار آورد. اردوغان در این اجلاس، رئیس جمهور اسرائیل را به آدم كشی و جنایت متهم كرد و جلسه را به اعتراض ترك كرد. پس از چندی تركیه در پاسخ به توهین یك مقام اسرائیلی به سفیر تركیه، اظهارات تند دیگری را علیه رژیم صهیونیستی رسانه ای كرد؛ هم چنین چندی بعد با محكوم كردن برخورد نظامیان چین با مسلمانان ترك تبار استان سین كیانگ –در سایه ی سكوت اعراب و ایران- توانست به محبوبیت بالایی بین ملت های مسلمان دست یابد.

نقطه ی اوج محبوبیت اردوغان و تركیه را باید پس از ماجرای كشتی مرمره دانست. كاروان آزادی شامل چندین كشتی كه فعالان اسلامی، چپ و حقوق بشری از كشورهای مختلف را برای شكست حصر به سمت بندر غزه می برد در آب های بین المللی مورد حمله نظامیان اسرائیلی قرار گرفت و در این درگیری عده ای زخمی و كشته شدند. در بین كشته ها نه شخصیت سرشناس ترك هم حضور داشتند. پس از این اتفاق، دولت تركیه تندترین حملات را در سایه ی محكومیت بین المللی و فضای رسانه ای به وجود آمده علیه اسرائیل سامان داد كه محبوبیت ترك ها را بین جبهه مقاومت در منطقه و توده های مسلمانان به اوج خود رساند. در ایام فتنه ی هشتاد و هشت نیز گرچه تركیه یكبار انتقاد ضمنی و خفیفی از جمهوری اسلامی كرد ولی محافظه كارانه صبر كرد تا سرانجام قضایا مشخص شود، تیزهوشی ای كه دولت لائیك تركیه در سال هفتاد و هشت نداشت و با ذوق زدگی جمهوری اسلامی را دیكتاتوری ای با سرنوشت محتومِ سقوط خوانده بود.

با شروع بهار عربی و حمایت جانانه ی تركیه از انقلاب های تونس و مصر و نام بردن برخی از چهره های شاخص اسلامی تونس و مصر از تركیه به عنوان الگوی اسلام گرایی خود، موقعیت تركیه وارد مرحله جدیدی شد. دولت تركیه در ابتدای خیزش مردم بحرین و یمن هم اظهارات انتقادی ای علیه حكام این كشورها داشت، من جمله این كه اردوغان خواسته بود كربلای دیگری در بحرین تكرار نشود. اما وقتی شورش ها به لیبی و پس از چند ماه به سوریه رسید، موضع تركیه تغییر كرد. سكوت طولانی تركیه در قبال جنایات رژیم قذافی تامل برانگیز بود، سكوتی كه با تجمعات و اظهارات اعتراضی گروه ها و احزاب عدالتخواه تركیه علیه اردوغان مواجه شد و ناشی از روابط خوب اردوغان و قذافی تفسیر شد: از گرفتن نشان حقوق بشر اسلامی از قذافی تا سرمایه گذاری های گسترده تركیه در صنعت نفت لیبی. اما با گذشت ایام و شكست های مكرر سرهنگ و هم چنین دخالت ناتو و اعراب به نفع انقلابیون لیبی، تركیه هم به صف منتقدین رژیم لیبی پیوست و از قذافی خواست تا از قدرت كناره گیری كند. هم چنین پس از آغاز شورش ها و تحركات شبه نظامی در سوریه، دولت تركیه كه از روابط خوبی با اسد و هم چنین ایران و محور مقاومت برخوردار بود، سكوت و انتقادهای جزئی را در پیش گرفت، اما پس از مدتی با گسترده شدن نا آرامی های سوریه و حمله های رسانه ای غرب و اعراب به سوریه، به دلایل نامعلوم، به انتقادهای تند از اسد پرداخت و از او خواست از قدرت كناره گیری كند. این مواضع در حالی مطرح می شد كه از طرفی نا آرامی های سوریه محدود و هم چنین آمیخته با فعالیت های نظامی بود و از طرف دیگر اسد در حال برداشتن گام های عملی برای اصلاحات سیاسی بوده و هست. تركیه هم چنین با میزبانی اپوزیسیون سوریه من جمله اخوان و جلساتشان، متهم به بی تفاوتی یا حمایت از شبه نظامیانی است كه در مناطق شمال غربی سوریه (مثل جسرالشغور) با ارتش سوریه درگیر شدند و احتمال می رود از وابستگان اخوان باشند. هم چنین ارتش تركیه در مرزهای خود با سوریه برای پناهجویان و احتمالاً مخالفان مسلح رژیم سوریه اردوگاه هایی برپا كرده است و چندی پیش در اقدامی تحریك آمیز رزمایشی نیز در مرزهای سوریه ترتیب داد. نكته ی عجیب این است كه این اقدامات با وجود این صورت می گیرد كه در صورت بروز بحران در سوریه، نواحی كردنشین مشترك سوریه و تركیه را هرج و مرجی در بر خواهد گرفت كه بهترین پناهگاه برای پیكارجویان پ.ك.ك. است.

سیاست دوگانه ی تركیه فقط در قبال سوریه نبود. چندی پیش، تركیه میزبان ولیعهر بحرین بود و در دیدارهای او با مقامات ترك هیچ انتقاد مستقیمی به سركوب مردم بحرین نشد، بلكه در عوض ولیعهد بحرین ضمن حمایت از انقلاب مصر و تونس تحولات بحرین را موضوعی متفاوت دانست. در این سفر توافق نامه های مهم اقتصادی و سیاسی ای هم به امضای دو طرف رسید.

تركیه در این سال ها انتقادات تند و تیزی را به سمت اسرائیل روانه كرده است و در آخرین اقدامش در پاسخ به گزارش یك طرفه ی سازمان ملل درباره جنایت كشتی مرمره و امتناع اسرائیل از عذرخواهی، سفیر این كشور را از تركیه اخراج كرد و از اقدامات حقوقی بین المللی علیه اسرائیل سخن گفت. ولی این كشور همزمان روابط تجاری را با رژیم صهیونیستی گسترش داده است. طبق گزارش چندی پیش رژیم صهیونیستی به نقل از العالم، تركیه در سال گذشته در مبادلات تجاری با اسرائیل از رتبه نهم به رتبه سوم رسیده است. تركیه هم اكنون پس از آمریكا و انگلیس بیشترین سرمایه گذاری سرمایه داران اسرائیلی را –به خصوص در صنایع نظامی- به خود اختصاص داده است و وارداتش از اسرائیل و صادراتش به این كشور، با بیش از صد درصد رشد نسبت به سال گذشته به ترتیب 1.6 و یك میلیارد دلار برآورد شده است.

تركیه همزمان با مطرح شدنش به عنوان الگویی برای كشورهای اسلامیِ پسا انقلابیِ عرب و حملات رسانه ای و سیاسی اش به اسرائیل، با استقرار سامانه سپر موشكی ناتو كه كاركردی جز مقابله با ایران و روسیه و حفاظت از اروپا و اسرائیل ندارد موافقت كرد. این اقدام تركیه گرچه با بهت و اظهار تأسف اسلام گرایان و تجمعات و اعتراضات احزاب و گروه های عدالت خواه تركیه مواجه شد، ولی در هیاهوی بهار عربی و اقدامات و اظهارات ضداسرائیلی ترك ها به حاشیه رفت.

گذشته از این دوگانگی های سیاست خارجی، تأمل برانگیز ترین موضوع در شناخت حزب عدالت و توسعه، اظهارات اردوغان در سفرش به كشورهای عربیِ پسا انقلابی بود. وی در سخنانش در مصر و تونس، از مردم این كشورها خواست كه به قانون اساسی «لائیك» رای دهند و بعداً توضیح داد كه مردم این كشورها باید نظامی «سكولار» بنا كنند و از سكولاریسم نهراسند چون سكولاریسم به معنای بی دینی نیست. این اظهارات اردوغان با سكوت معنادار و بعضاً اعتراض برخی اسلام گرایان مواجه شد.

قرائت عملگرایانه از پیوند اسلام و لیبرالیسم و ملی گرایی: نوعثمانی گری لیبرال

از بررسی مسائل بالا به نظر می رسد كه تفاوت اسلام گرایان ترك با لائیك ها را باید در تاكتیك هایشان دانست نه راهبردها. راهبرد مشترك كشور تركیه از زمان تاسیس اش به دست آتاتورك، پیشرفت اقتصادی، عضویت در اتحادیه اروپا و نقش آفرینی به عنوان كشوری قدرتمند در منطقه و جهان و در یك كلام «منافع ملی» بوده است. لائیك ها با دیكتاتوری ارتش، محدود كردن اسلام گرایی، تسلط دولت بر اقتصاد، دور شدن از كشورهای منطقه و پیروی كوركورانه از غرب، اتحاد حداكثری با اسرائیل و بی توجهی به محرومین سعی در رسیدن به این اهداف داشتند، سیاست هایی ناكارآمد كه اقتصاد تركیه را راكد كرده بود و به فاصله گرفتن دولت از مردم تركیه و ملت ها و دول همسایه انجامیده بود كه علی رغم دوستی با اسرائیل و دنباله روی از غرب، نتوانست تركیه را وارد اتحادیه اروپا كند و نقشی جدی در روابط بین الملل به او اختصاص دهد. اما حزب عدالت و توسعه با گسترش همكاری ها با دول منطقه و هم چنین دیپلماسی موفق عمومی (حمایت از بهار عربی و اظهارات ضد اسرائیلی) ضمن حفظ روابط حسنه اش با غرب (و حتی جذب بیشتر سرمایه های غربی و اسرائیلی)، هم بازار كشورهای اسلامی را به دست آورد و هم سرمایه های اعراب را به سمت تركیه كشاند.

اظهارات اردوغان پس از پیروزی اخیر در انتخابات پارلمانی كه پیروزی حزبش را پیروزی مردم «استانبول تا بوسنی»، «ازمیر تا بیروت»، «آنكارا تا دمشق»، «دیار بكر تا رام الله» خواند، نشان داد كه فراتر از مسائل اقتصادی، نگاهش در سیاست خارجی رهبری جهان اسلام است: «نو عثمانی گری». تركیه اقتداری را كه محبوبیتش در جهان اسلام و روابط اقتصادی اش با این كشورها برایش به ارمغان می آورد می تواند به عنوان ابزار فشار مهمی برای عضویت در اتحادیه اروپا استفاده كند، كه طبیعتاً اهرم كارآمدتری از پیروی كوركورانه و امتیاز دادن های بی حساب به اروپا و اسرائیل است. اظهارات ضداستكباری و ضداسرائیلی تركیه را (گرچه گاهی به اقدامات سیاسی هم می انجامد ولی هرگز در روابط اقتصادی تركیه با غرب و اسرائیل اثری نمی گذارد) می توان بهترین اهرم فشار برای عضویت در اتحادیه اروپا دانست، همان طور كه یوشكا فیشر وزیر خارجه سابق آلمان گفت: «رویارویی دیپلماتیك بین تركیه و اسراییل به پیامد و نتیجه اقدامات ما برمی‌گردد كه باعث شدیم هنوز تركیه عضو اتحادیه اروپا نباشد و علاوه بر این هیچ چشم‌اندازی را برای عضویت تركیه در اتحادیه اروپا ارایه نداده‌ایم.» شاید سیاست تركیه در فشار آوردن همه جانبه به رژیم سوریه را هم به نیابت از ناتو و برای توازن سیاست «یكی به نعل و یكی به میخ» دانست.

حزب عدالت و توسعه مروج «اسلام لیبرال» است. اسلامی بریده از شریعت و سازگار با لیبرالیسم سیاسی و اقتصادی. اسلامی كه از بطن ثروت سرمایه داران ترك جوشیده است. اسلام لیبرالی كه منورالفكرانی چون عبدالكریم سروش و محمد مجتهدشبستری و شاگردان سیاست مدار و روزنامه نگارشان دو دهه است با بحث های فلسفی و جامعه شناختی و تبلیغات ژورنالیستی در پی ترویج آن اند و از بخش كوچكی از طبقه ی متوسط منوالفكر فراتر نرفته است، با عملگرایی اسلام گرایان ترك، فارغ از فلسفه چینی و ژورنالیسم، نه تنها در تركیه كه در بخش های بزرگی از جهان اسلام و اروپا در حال گسترش است. اسلامی كه به اجرای شریعت اسلامی اصراری ندارد، و ضمن فراهم كردن آزادی لیبرال در سیاست و سبك زندگی مردم، به ادعای خود، اهداف عالی اسلامی و «روح شریعت» را پی می گیرد.

ترویج این نوع اسلام كه مبلغانش «اسلام آناتولیایی»اش نامیده اند، مرهون تلاش های «فتح الله گولن» در اروپا و تركیه است. وی به یمن پیوند با سرمایه داری ترك مجموعه ی بزرگی از مدارس ابتدایی و عالی و مراكز عام المنفعه را در سراسر جهان تأسیس كرده است. وی كه با جمهوری اسلامی و آرمان هایش رابطه ی خوبی ندارد، آموزه ی لیبرالِ «تساهل و تسامح» را محور تعالیم اجتماعی خود قرار داده است و به این جهت نسخه اش مورد علاقه ی موسسات شبه دولتیِ غربی برای تغییر در كشورها و گروه های اسلامیِ ناسازگار با غرب است. حزب عدالت و توسعه با این قرائت خود از اسلام، هم چنین به عنوان الگویی مناسب از اسلام گرایی می تواند بیش از پیش حمایت آمریكا و اروپا را كسب كند.

اما تركیه در ادامه ی تاكتیك هایش با چالش های مهمی رو به رو خواهد شد كه ممكن است كارآمدی سیاست «یكی به میخ و یكی به نعل» و تجربه ی «لیبرالیسم اسلامی» را زیر سوأل ببرد: نوع تقابل با اسلام گرایان شریعتمدار، افراطیون مسیحی در اروپا و كردهای تركیه. اگر تركیه در برایر انتقادات و حملات سیاسی و رسانه ای و شاید نظامی گروه های اسلام گرایی كه به شریعت اسلامی قائل اند در كنار غرب قرار بگیرد و مثل آمریكا رفتار كند و یا اگر اسلام آناتولیایی در برابر افراطیون مسیحی اروپایی و ارامنه نتواند قانع كننده به نظر برسد و برایشان یادآور امپراطوری عثمانی باشد و مانعی در راه پیوستن به اتحادیه اروپا و روابط تركیه با غرب شود و یا اگر تركیه در تعامل با كردها نتواند ادعاهای لیبرال خود را تحقق بخشد و به سبك غربی، آن جا كه خودش در خطر باشد نقاب آزادی را كنار بزند و به جنگ و كشتار و سلطه بپردازد، انتظار زیادی نیست كه ذهنیت مثبت افكار عمومی جهان، به خصوص جهان اسلام، به این الگوی جدید امتداد یابد.

اسلام گرایان تركیه و انقلاب اسلامی
گرچه اسلام منهای شریعت و گفتمان اولویت منافع ملی (در برابر همبستگی جهانی مستضعفین) مطابق با آرمان های انقلاب اسلامی نیست ولی به دو علت حزب عدالت و توسعه، علی رغم همه اختلافات، دوست و همراه جمهوری اسلامی در منطقه و از ثمرات فرخنده ی انقلاب اسلامی است:
یك. تشخیص این كه حتی حفظ منافع ملی در گرو همبستگی با مسلمانان و استقلال سیاست خارجی و همراهی با مردم است نه سرسپردگی به غرب و استبداد. كه این همان فریاد به یاد ماندنی امام راحل ماست.
دو. توجه به آرمان های بلند اسلامی مثل اشاعه ی معنویت بین مردم و رویكرد عدالتخواهانه (هرچند حداقلی) و رسیدگی به مستضعفین. كه علی رغم پایبندی انقلاب اسلامی به شریعت، نقطه تمایز آن با اسلام گرایی سلفی است.

به این دو علت تركیه همواره تا حدودی همراه سیاست های ضداستكباری و ضداسرائیلی جبهه مقاومت در منطقه خواهد ماند، هرچند كه در برخی مصادیق مثل سوریه در كنار غرب قرار گیرد. اتحاد راهبردی با تركیه برای جمهوری اسلامی ایران جبهه ای مستحكم در برابر زیاده خواهی های اسرائیل و سیاست های نوكرمآبانه ی مرتجعین عرب خواهد بود. تجربه ی تركیه برای آن ها كه پایمردیِ مقاومت را در حد و اندازه جمهوری اسلامی ندارند، الگوی ساده ای خواهد بود برای فهمیدن این كه علاوه بر قدرت و محبوبیت، تأمین منافع ملی هم در گرو همراهی (هرچند حداقلی) با مردم و جبهه مقاومت ضد استكباری و ضداسرائیلی است.

اسلام آناتولیایی و نوعثمانی گری لیبرال
محمد ثقفی
مرکز اسناد انقلاب اسلامی
29 بهمن 1391

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
3 + 3 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .