استعمار پنهان؛ سرمایه‌داری نوین

با ورود کشورهای ضعیف حوزه‌ی یورو به بحران مالی، نهادهایی همچون صندوق جهانی پول و بانک جهانی برای گذر این کشورها از بحران پیشنهادات بسیاری ارائه می‌دهند. مهم‌ترین طرحی که برای هدایت اقتصادی این کشورها و همچنین بهبود فضای اقتصادی آن‌ها داده می‌شود طرح ریاضت اقتصادی است که با مخالفت‌های بسیاری از سوی مردم مواجه شده است. در این پژوهش، ضمن بررسی عملکرد این دو نهاد در قبال بسیاری از کشورها، به این نکته اشاره خواهد شد که سیاست‌های اصلاحی نهادهای بین‌المللی لزوماً منجر به اصلاح اقتصادی این کشورها نخواهد شد.

بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول، در سال 1944 میلادی، در کنفرانس «برتون وودز» ایالات متحده‌ی آمریکا و در جهت تحقق سیاست‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت نظام سرمایه‌داری جهانی، به رهبری آمریکا، به وجود آمدند. در این کنفرانس، که با حضور 42 کشور در ایالات متحده برگزار شده بود، مقرر شد صندوق بین‌المللی پول به هماهنگ‌سازی و برنامه‌ریزی در نظام جهانی سرمایه‌داری در کوتاه‌مدت بپردازد و بانک جهانی، با اعمال سیاست‌های «خودپیشبرد»، اهداف (هژمونیک) نظام سرمایه‌داری جهانی را در بلندمدت بر عهده گیرد.

طبق تعریف بنیانگذاران این سازمان‌ها، بانک جهانی مؤسسه‌ای در جهت توسعه‌ی اقتصاد سرمایه‌داری است، حال آنکه صندوق بین‌المللی پول وظیفه‌ی ایجاد ثبات در روابط بین‌المللی را بر عهده دارد. اما در عمل این دو نهاد به یکدیگر نزدیک شده‌اند و صندوق بین‌المللی پول به اهرم رهبری ایالات متحده در اقتصاد جهانی تبدیل شده است و بانک جهانی نیز به حافظ منافع ملی و تجاری آن تبدیل گردیده است.

به عبارت دیگر، در حقیقت این دو سازمان جهت رشد و توسعه‌ی اهداف امپریالیستی آمریکا به وجود آمده‌اند و در نگاهی دقیق‌تر، آن‌ها سیاست‌های جهانی‌سازی را دنبال می‌کنند. می‌توان گفت یکسان‌سازی اقتصادی و از بین بردن اختلاف‌های کشور‌ها در زمینه‌های اقتصادی از وظایف این سازمان‌ها به شمار می‌رود.

به عبارت دیگر، در حقیقت این دو سازمان جهت رشد و توسعه‌ی اهداف امپریالیستی آمریکا به وجود آمده‌اند و در نگاهی دقیق‌تر، آن‌ها سیاست‌های جهانی‌سازی را دنبال می‌کنند. می‌توان گفت یکسان‌سازی اقتصادی و از بین بردن اختلاف‌های کشور‌ها در زمینه‌های اقتصادی از وظایف این سازمان‌ها به شمار می‌رود.

در این راستا، کمک به کشورهای کمتر توسعه‌یافته از وظایف اصلی این نهادها به شمار می‌ورد.

این کمک‌ها در قالب طرح‌های ذیل اجرا می‌شود:

1. سیاست‌های آزادسازی؛

2. سیاست‌های تثبیت اقتصادی؛

3. خصوصی‌سازی؛

4. سرمایه‌گذاری.

اما در عمل، نتایج این سیاست‌ها بسیار مورد اختلاف است. موافقان ادعا دارند که سیاست‌ها موجب رشد و پیشرفت کشورهای در حال توسعه می‌شود. از طرف دیگر، اقتصاددانانی نظیر استیگلیتز و بسیاری از اقتصاددانان کشورهای هدف و کشور های غربی بر این عقیده‌اند که این امور موجب ایجاد بحران و رکود در کشورها می‌شود و اساساً این سیاست‌ها برای تمامی کشور‌ها یا قابل اجرا نیست یا لوازمی دارد که متأسفانه به این لوازم توجه نمی‌شود.

استیگلیتز، که روزی خود مشاور ارشد بانک جهانی بوده است، در کتاب جهانی‌سازی و مسائل آن به نقد سیاست‌های جهانی‌سازی می‌پردازد و بیان می‌کند که مشکل در اصل جهانی‌سازی نیست و مشکل اصلی در نحوه‌ی اجرای آن توسط این دو سازمان بین‌المللی است. او اعتقاد دارد که اگر اصلاحاتی از قبیل عمق‌گیری تفکر این دو نهاد و عدم کوته‌نظری و توجه به مسائل و مشکلات کشورهای جهان سوم را مد نظر قرار دهند، می‌توانند موفق‌تر باشند. البته باید توجه کرد که این پیشنهاد او جهت رشد سرمایه‌داری است، نه رفع مشکلات و توسعه‌ی کشورهای هدف!

لذا در ادامه، جهت اثبات ناموفق بودن طرح‌های نهادهای بین‌المللی، به بررسی اثرات سیاست‌های این نهاد بر کشورهای هدف آن‌ها خواهیم پرداخت:

1. صندوق و سیاست‌های اصلاحات برای کشور مارکسیست (روسیه)؛

روسیه در سال 1989، پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، تصمیم گرفت که از اقتصاد دولتی خود به اقتصاد بازار برود. روسیه قصد داشت از اقتصاد کمونیستی و در ظاهر ناکارآمد رها شودو به یک اقتصاد سالم و رقابتی برسد. اهمیت روسیه و موقعیت آن سبب شد که کشورهای زیادی به فکر کمک به او بیفتند و طرح‌های بسیاری ارائه دهند. یکی از این طرح‌ها طرح شتاب‌زده‌ی صندوق بین‌المللی پول بود.

دوره‌ی دخالت‌های صندوق

روسیه در سال 1989 شروع به اجرای سیاست‌های صندوق کرد تا بتواند نظام کهنه‌پای مارکسیستی را رها کند و به رشد و توسعه برسد. اعتقاد صندوق این بود که روسیه باید سریعاً نظام کمونیستی را رها کند و سیاست‌های رقابتی کردن اقتصاد را دنبال کند. این سیاست‌ها شامل خصوصی‌سازی و تعدیل اقتصادی و تثبیت نرخ ارز و... بود. اما مشکل اساسی طرح صندوق، نبود نگاه همه‌جانبه به سیاست‌های نظام بازار بود.

به عبارت دیگر، صندوق در کنار خصوصی‌سازی، تعدیل اقتصادی و... بحث‌های نهادی و نظام‌های لازم جهت تضمین رقابت و خصوصی‌سازی را باید شکل می‌داد. ضعف دیگر صندوق بین‌المللی پول عدم توجه به تفاوت در ساخت‌های نهادی یک جامعه‌ی کمونیستی با یک جامعه‌ی سرمایه‌داری بود. لذا سرعت اصلاحات در روسیه بسیار بالا رفت و صندوق جهت رسیدن به اهداف خود صبورانه عمل نکرد.

هدف صندوق و خزانه‌داری آمریکا شوک‌درمانی اقتصادی بود و به همین علت این سیاست‌ها به سرانجام نرسید. صندوق با نگاهی عمیق و تدریجی به روسیه راحت‌تر می‌توانست اصلاحات را دنبال کند و از وقوع بسیاری از خسارت‌های ایجادشده جلوگیری کند.

شروع بحران در روسیه و وام‌های بی‌ثمر صندوق

روسیه در سال 1998، یک سال پس از آسیای شرقی، در بحران فرو رفت. این بحران ناشی از بحران آسیای شرقی و سیاست‌های اصلاحات صندوق بود که قبل از این بحران از طرف صندوق اجرا شده بود.

در این سال، بانک جهانی 6 میلیارد دلار به روسیه کمک کرد و مجموع کمک‌های روسیه 6/22 میلیارد دلار شد. بسیاری از کارشناسان از اعطای وام به روسیه نگران بودند، زیرا دولت روسیه در آن دوران دولتی فاسد بود، ولی این دولت توانست وام‌ها را جذب کند. در این مقطع صندوق دچار دوگانگی سیاستی شده بود: به کشور کوچک و بی‌اهمیتی مثل کنیا به خاطر مفاسد وام نداد، اما با اعطای وام به روسیه با وجود فسادهای فراوان در این کشور موافقت کرد.

ورای مسائل اخلاقی فساد مالی، از نظر اقتصادی نیز دادن وام به روسیه توجیه نداشت، زیرا هدف این وام‌ها تثبیت نرخ ارز بود، حال آنکه ارز روسیه گران بود و سیاست تثبیت نرخ ارز معنا نداشت و در عمل ناموفق بود. از طرف دیگر، روسیه از نظر منابع داخلی غنی بود و نیازی به کمک خارجی نداشت. اگر کشوری با منابع داخلی تأمین نشود، منابع خارجی به سود او نخواهد بود.

بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول، با وجود شناخت شرایط روسیه، به این کشور کمک کردند و در نهایت این کمک‌ها، قبل از به پایان رسیدن، شکست خوردند. روسیه، 3 هفته پس از دریافت وام‌ها و معلق کردن پرداخت آن‌ها، پول ملی خود را تضعیف کرد و تمام کمک‌ها و پیش‌بینی‌های صندوق و بانک جهانی به خاطر عملکرد خارج از دستور روسیه با شکست مواجه شد و علناً روسیه وام‌ها را به جای دیگر برد. از آنجا که در نظام سابق روسیه دور زدن قانون باب شده و در دوران گذار نیز عدم توجه به مقدمات سیاست‌ها شدت گرفته بود، فساد اقتصادی در این کشور افزایش یافت و اهداف پرداخت این وام‌ها به شکست انجامید.

به دلیل نبود ساختارها و زیربناهای لازم برای پذیرش اقتصاد باز، می‌توان گفت که هنوز هم روسیه در بحران قرار دارد، اما شدت این بحران تا حدودی کاهش یافته است. دید کوتاه و یک‌جانبه‌ی نهادهای بین‌المللی در مورد جهانی‌سازی و یکسان‌سازی ساختار اقتصاد و فرهنگ کشورهای جهان موجب شد که اقتصاد روسیه با وجود بافت کمونیستی‌اش نتواند در قالب اقتصاد لیبرال شکل گیرد.

به دلیل نبود ساختارها و زیربناهای لازم برای پذیرش اقتصاد باز، می‌توان گفت که هنوز هم روسیه در بحران قرار دارد، اما شدت این بحران تا حدودی کاهش یافته است. دید کوتاه و یک‌جانبه‌ی نهادهای بین‌المللی در مورد جهانی‌سازی و یکسان‌سازی ساختار اقتصاد و فرهنگ کشورهای جهان موجب شد که اقتصاد روسیه با وجود بافت کمونیستی‌اش نتواند در قالب اقتصاد لیبرال شکل گیرد.

2. صندوق بین‌المللی پول و اتیوپی؛

اتیوپی قبل از دخالت صندوق

در سال 1997 درآمد سرانه‌ی هر نفر در اتیوپی 110 دلار در سال بود. زمانی که مِلز در سال 1991رئیس‌جمهور اتیوپی شد، این کشور به دلیل جنگ‌های داخلی و فقری که قبل از این جنگ‌ها داشت بسیار ویران شده بود؛ اما ملز با توجه به تخصص خودش توانست کارهای بسیار مفیدی، مثل کاهش فساد و عدم تمرکز دولت و فراگیرسازی مردم‌سالاری، برای اتیوپی انجام دهد.

شروع دخالت صندوق

صندوق بین‌المللی پول زمانی قصد داشت به اتیوپی کمک کند که اوضاع این کشور در حال بهبود بود. در ابتدا صندوق بین‌المللی پول حدود 127 میلیون دلار به اتیوپی وام داد. اتیوپی در این برهه با دو مسئله مواجه بود: نخست وام‌های صندوق و کمک‌های جهانی و دوم آنکه درآمد‌های این کشور منحصر به منابع خارجی بود. صندوق در اعطای این کمک‌ها دخالت می‌کرد و اگر مشاهده می‌کرد که اوضاع اقتصادی بهتر شده است، اجازه‌ی کمک‌های جدید را صادر می‌کرد.

با وجود پیشرفت‌ها و بهبودهای اتیوپی، متأسفانه صندوق از وضع اتیوپی نگران بود. لذا کمک‌های خود را ادامه نداد. به نظر صندوق، اوضاع اتیوپی بی‌ثبات بود و نمی‌شد برای اعطای وام به تعهدات این کشور اتکا کرد. با وجود این، صندوق نمی‌پذیرفت که اگر کمک‌های خارجی به هر کشوری قطع شود و منبع مالی دیگری نداشته باشد (یعنی نتواند به خوبی مالیات بگیرد)، آن کشور لاجرم دچار مشکل خواهد شد.

این پایان ماجرا در اتیوپی نبود. صندوق در نحوه‌ی بازپرداخت وام‌ها نیز با اتیوپی به مشکل برخورد و به این کشور اجازه نداد که وام‌ها را زودتر از موعد پرداخت کند، زیرا در این صورت اتیوپی می‌توانست از بهره‌ی بالای وام‌ها خلاص شود و با وثیقه‌ای که گذاشته بود وام دیگری بگیرد، اما ایالات متحده و صندوق جهانی پول به او اجازه‌ی چنین کاری را ندادند؛ کاری که از نظر اقتصادی بسیار مناسب بود.

صندوق به اتیوپی پیشنهاد داد تا بازار سرمایه‌ی خود را آزاد کند. بازار سرمایه‌ی خوب نشان از کشوری توسعه‌یافته و سرمایه‌دار دارد. برای رسیدن به این هدف، صندوق به اتیوپی پیشنهاد کرد که بانک‌های خود را به چندین بانک کوچک تبدیل کند.
این کار چند ضرر داشت: نخست آنکه امروزه در خود آمریکا نیز بانک‌های غول‌پیکر هستند که می‌توانند فعالیت نمایند و کسب سود کنند، چرا کشوری مثل اتیوپی باید بانک‌های خود را کوچک کند؟ از طرف دیگر، توقع صندوق بیش از گشودن نظام بانکی به روی رقابت خارجیان بود و به دنبال نوعی اصلاحات مالی بود که با سطح توسعه‌ی اتیوپی همخوانی نداشت و سیاست‌هایی را پیشنهاد می‌داد که یا مربوط به مراحل نهایی توسعه است یا نحوه‌ی اجرای آن در کشورهای مختلف فرق دارد.

اتیوپی در مقابل صندوق

آن‌ها با این درخواست صندوق مخالفت کردند، زیرا مشاهده کرده بودند که همسایگانشان با تبعیت از این سیاست‌ها دچار مشکلات فراوانی شده‌اند. به دلیل سیاست‌های صندوق و عدم تکمیل قوانین نظارت بر بانک‌ها، در طی سال‌های 1993 و 1994، در کنیا 14 بانک ورشکست شدند.

عکس‌العمل صندوق در مقابل اتیوپی و شکست اتیوپی

صندوق وقتی دید اتیوپی آن طور که باب میل او است رفتار نمی‌کند، کمک‌های خود را به این کشور قطع کرد. به این ترتیب، با وجود کمک‌های بانک جهانی به اتیوپی، به دلیل عدم تداوم این کمک‌ها، این کشور نتوانست برنامه‌های خود را به خوبی دنبال کند و در همان وضعیت عقب‌ماندگی باقی ماند.(*)

ادامه دارد...

*مرتضی غضنفرنژاد؛ کارشناس ارشد اقتصاد/
http://borhan.ir/NSite/FullStory/News/?Id=3397

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
7 + 4 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .