اجلاس جنبش عدم تعهد؛ مقدمه اي براي شكل دهي به نظام جديد بين الملل

برگزاري شانزدهمين اجلاس جنبش عدم تعهد در «تهران» توجه خاصي را در عرصه افكار عمومي جهاني و در ميان محافل مرتبط با عرصه بين الملل به خود جلب كرده و به بحث هاي فراواني منجر شده است. بخشي از اين توجه و مباحث به ميهمانان و بخشي به ميزبان برمي گردد و اغراق نيست اگر بگوئيم بيش از جنبش عدم تعهد، خود «تهران» در كانون مباحث قرار دارد.
جنبش عدم تعهد در زمان اوج جنگ سرد و شكل گيري بلوك بندي هاي نظامي- پيمان ناتو و پيمان ورشو- به وجود آمد و هدف اوليه بنيانگذاران آن- نهرو، ناصر و سوكارنو- اين بود كه استقلال عمل كشورهاي خود را در مقابل موج برخاسته از نظام دو قطبي و تلاش سران آن براي وابسته كردن كشورها به آمريكا و شوروي در عرصه هاي سياسي، اقتصادي، فرهنگي و نظامي حفظ نمايند. هند، اندونزي و مصر سه كشور پهناوري بودند كه با انضمام به هم بخش وسيعي از جهان را تشكيل مي دادند و قرار گرفتن آنان در زير يك خيمه مي توانست، كشورهاي ديگري را هم به سمت آنان ترغيب كند و عملا مانع شكل گيري نظام دوقطبي شود. اگر به انديشه هاي گاندي و نهرو در هند، جمال عبدالناصر و محمد النقيب در مصر و احمد سوكارنو در اندونزي در فاصله سالهاي 1945 تا 1955- پايان جنگ جهاني تا آغاز شكل گيري جنبش عدم تعهد- نظر بياندازيم در مي يابيم كه اين رهبران همت خود را مصروف شكل دادن به يك بلوك فراگير در مقابل بلوك سرمايه داري و كمونيسم كرده بودند هر چند هر سه آنان از نوعي سوسياليزم اجتماعي- توزيع ثروت در بين اقشار جامعه- تبعيت مي كردند. بر اين اساس نهرو، ناصر و سوكارنو در سال 1955 (1334) در باندونگ اندونزي گرد هم آمدند در اين نشست مقدماتي بيش از هر چيز انديشه هاي مهاتما گاندي رهبر استقلال هند بازخواني شد. به ياد بياوريم كه در آن ايام موفقيت گاندي در كسب استقلال كشورش در مقابل انگلستان، توجهات زيادي را در سطح افكار عمومي و محافل نخبگان برانگيخته بود. گاندي در انديشه سياسي خود بيش از وابستگي امنيتي روي وابستگي اقتصادي حساسيت داشت و آن را مقدمه وابستگي هاي ديگر مي دانست.
اما متأسفانه درفاصله سالهاي 1955 تا 1961 كه اولين اجلاس رسمي عدم تعهد در بلگراد پايتخت يوگسلاوي برگزار گرديد اين آموزه مهم گاندي به فراموشي سپرده شد و اضافه شدن مارشال تيتو و قوام نكرومه رهبران يوگسلاوي و غنا به اين جمع بدون توجه به وابستگي فكري آنان به يكي از دو بلوك شرق و غرب تا حد زيادي سبب فاصله گرفتن پايه گذاران جنبش از انگيزه هاي اوليه رهبران فكري جنبش عدم تعهد گرديد. دقيقاً به همين دليل عنوان اوليه كه «Non commitment movement» (عدم وابستگي در مفهوم عام آن) بود به «Non Aligend movement» (عدم تعهد در مفهوم خاص و حوزه محدود) تغيير پيدا كرد و به مرور توسعه اعضا در دستور كار قرار گرفت و فقط كشورهاي عضو پيمان هاي نظامي ناتو و ورشو و زيرمجموعه هاي آن (شامل سيتو و سنتو) از عضويت در اين جنبش بازماندند.
بر اين اساس جنبش عدم تعهد كه ابتدا براي بهم زدن بساط نظام دو قطبي مطرح شده بود ابتدا به موضعي دفاعي- نگهداري اعضا از تأثيرپذيري از دو بلوك- افتاد و سپس در حوزه نظامي و امنيتي محدود ماند كه البته به مرور آنهم به فراموشي سپرده شد. جنبش عدم تعهد با اين وصف اگر چه بعدها به بزرگترين سازمان سياسي پس از سازمان ملل تبديل گرديد اما هيچگاه نتوانست در اندازه يك سازمان مؤثر بين المللي ظاهر شود. در عين حال مي توانيم از نظر زماني براي جنبش سه دوره تاريخي را در نظر بگيريم؛ دوره حضور بنيانگذاران- فاصله سالهاي 1955 تا 1970 دوره استحاله- فاصله سالهاي 1970 تا 1990- دوره تلاش براي بازيابي هويت اوليه جنبش- فاصله سالهاي 1990 تاكنون- جنبش در دوره مياني دچار بحران مطلق گرديد و اصولا از صحنه تأثيرگذاري خارج گرديد.
با پيروزي انقلاب اسلامي، ايران به عضويت جنبش عدم تعهد درآمد و با همكاري گروهي از كشورها شامل سوريه، ليبي، يمن جنوبي و الجزاير توانست يك جريان فعال را در درون جنبش به وجود آورد ولي موفقيت ايران در اين زمينه اندك بود چرا كه از يك طرف خود ايران درگير جنگي فراگير با يكي از اعضاي جنبش- عراق- بود و از سوي ديگر اكثريت قاطع اعضاي جنبش بسيار وابسته تر از آن بودند كه فعاليت چند عضو بتواند تأثير عمده اي بر مواضع، رويكرد و عملكرد اين جنبش به جاي بگذارد.
با فروپاشي نظام دوقطبي، جنبش عدم تعهد داراي موفقيت نسبتاً مناسبي شد. فروپاشي نظام مشترك سرمايه داري و كمونيزم همراه شد با بركشيدن كشورهايي نظير هند، اندونزي و مالزي در عرصه هاي اقتصادي بركشيدن كشورهايي نظير ايران در عرصه سياسي و فرهنگي و اين موقعيت دروني جنبش را در برابر فشارهاي آمريكا تحكيم كرد. بر اين اساس اگرچه آمريكايي ها با فروپاشي بلوك شرق تلاش زيادي كردند تا جنبش را از هم بپاشند و اعضاي آن را به زير چتر خود درآورند ولي در عمل اين اتفاق نيفتاد و اكثر اعضاي جنبش عدم تعهد به سمت استقلال بيشتر از بلوك غرب حركت كردند و به موازات آن دفاع جنبش از اعضاي خود در برابر فشار آمريكا بيشتر شد كه اين دفاع از جمله شامل ايران در برنامه هسته اي مستقل خود گرديد و به صدور چندين بيانيه و قطعنامه، در مقاطع خاصي منجر شد.
جنبش عدم تعهد در دوره سوم با دو موج مهم ديگر نيز مواجه گرديد و اين دو موضوع هم اهميت اين جنبش را مورد تاكيد قرار داد. اتفاق اول وقوع بيداري اسلامي در بخش وسيعي از منطقه عربي اين جنبش بود كه مقدمه آزادي عمل تعداد ديگري از اعضا در برابر بلوك غرب را فراهم كرد و از قضا سبب شد كه يكي از مهمترين بنيانگذاران جنبش-مصر- از سيطره غرب خارج شود. اتفاق دوم بن بست اقتصادي و سياسي بلوك سرمايه داري بود. همانطور كه گاندي تاكيد كرده بود سيطره اقتصادي غرب بسيار زيانبارتر از سيطره نظامي آن بود. در دوره جديد سيطره اقتصادي غرب دچار چالش جدي گرديد و دامنه آن به حوزه سياسي هم سرايت كرد و روايي نظام ليبرال دموكراسي را مورد ترديد و تهديد جدي قرار داد.
در شرايطي كه بيداري در مقابل سيطره غرب در بخش وسيعي از جغرافياي جنبش عدم تعهد به وجود آمده است، جنبش به انديشه هاي اصيل اوليه رهنمون و نزديك مي گردد و در شرايطي كه تفوق اقتصادي و سياسي غرب بر نظام بين الملل و بخصوص در جغرافياي جنبش عدم تعهد، متزلزل و دايره آن كاسته شده است، فرصتي مهم در اختيار جنبش و بخصوص كشورهاي قدرتمندتر آن- نظير ايران، هند و مصر- قرار مي گيرد تا با بازخواني اهداف اوليه و بازتعريف رويكردهاي آن به گونه اي كه با اين شرايط جديد همخواني داشته باشد- به يك بلوك مهم قدرت- و به تعبيري بزرگترين بلوك قدرت بين الملل با توجه به حضور دوسوم كشورهاي جهان در اين جنبش- شكل بدهند.
دقيقا از اين رو برگزاري اجلاس شانزدهم در تهران از اهميت و حساسيت ويژه اي برخوردار است چرا كه ايران از يك سو پرچمدار و كانون بيداري اسلامي در سطح بين الملل است و از سوي ديگر در حوزه اقتصادي و سياسي بين المللي از ابتدا مهمترين چالشگر عليه غرب بوده است. بر اين اساس آمريكايي ها از برگزاري اجلاس عدم تعهد در تهران بشدت نگران شده و در مقابل آن به سختي موضع گرفته اند. آمريكايي ها مي دانند كه روند تحولات، درستي مواضع ايران در مقابل آمريكا را به اثبات رسانده است و اگر وضع به اين منوال پيش رود روز به روز بر تعداد كشورهايي كه از آمريكا جدا شده و در مقابل آن موضع مي گيرند افزوده مي شود كما اين كه روز به روز به تعداد كشورهايي كه به ايران متمايل شده و در كنار آن قرار مي گيرند اضافه مي شود اين موضوع در واقع و در صحنه عمل، طبيعي ترين اتفاقي است كه خواهد افتاد و حضور نزديك به 150 كشور و هيات در تهران مي تواند، چنين اتفاق و تحولي را در ذهن افكار عمومي جهاني به تصوير درآورده و زمان آن را نزديك گرداند.
اجلاس تهران در واقع از اين منظر مي تواند به منزله يك تير خلاص عليه سيستم ليبرال دموكراسي عمل كرده و مقدمات شكل گيري يك روند جديد در عرصه بين الملل را فراهم كند. از سوي ديگر برگزاري اجلاس عدم تعهد در تهران قاعدتا به قراردادهاي جديد اقتصادي ميان ايران و بعضي از اعضاي قدرتمند جنبش منجر مي شود و اين به معناي آن است كه بي اثر كردن تحريم هاي سال هاي اخير غرب عليه ايران يكي از دستاوردهاي جدي اجلاس عدم تعهد در تهران است. بلوكه شدن تحريم ها عليه ايران مي تواند فلسفه وجودي مجموعه هايي- نظير شوراي امنيت سازمان ملل- كه براساس شكل دهي به نوعي باج خواهي بين المللي شكل گرفته اند را زير سؤال برده و با چالش مواجه گرداند.
از سوي ديگر ايران در دوره برگزاري اجلاس عدم تعهد اين فرصت را دارد كه هيات هاي سياسي را با پيشرفت هاي ايراني در عرصه هاي علمي، اقتصادي، تكنولوژيكي، نظامي، سياسي و فرهنگي آشنا كند و عملا تصويري از موفقيت هاي بزرگ كشوري را به تصوير بكشد كه طي 30 سال گذشته همواره تحت فشار شديد بين المللي بوده است. آشنايي هيات هاي ديپلماتيك با پيشرفت هاي بزرگ ايران، رغبت كشورها را در جدا شدن از سيستم يكسويه بين المللي و شكل دادن به يك بلوك مستقل بيشتر مي كند و اين خطر بزرگي براي غرب به حساب مي آيد.
اجلاس عدم تعهد تا آنجا كه به كشور ما برمي گردد يك فرصت مهم سياسي است براي آشنا كردن دنيا با وقايع و حقايق ايران و كنار زدن غبارهاي ابهامي كه عليه ما به راه افتاده و طبعا بر اذهان كشورها، دولت ها و ملت ها اثر گذاشته است و برگزاري اجلاس تهران تا آنجا كه به هيات هاي ديپلماتيك و سازمان هاي ميهمان برمي گردد فرصتي است تا به يك نظام جديد عادلانه بين المللي فكر كنند و به دارايي هاي خود در اين راه توجه جدي بنمايند.
سعدالله زارعي، کيهان، پنجشنبه 2 شهریور 1391

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
11 + 1 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .