آينده روابط ایران و عربستان؟

آیا روابط ایران و عربستان احیاء می شود؟

با پیروزی دكتر حسن روحانی در انتخابات ریاست جمهوری، بسیاری از تحلیل‌گران بر این باورند كه یخ‌های روابط ایران و اعراب به صورت عام و ایران و عربستان به صورت خاص از میان می‌رود. آن‌ها تنش‌های میان ایران و اعراب را میراث دولت احمدی‌نژاد می‌دانند كه روحانی قرار است آن‌ها ار از میان بردارد. اما اصلی‌ترین استدلال این تحلیل‌گران برای این بهبود روابط، ویژگی‌های شخصیتی روحانی از جمله اعتدال‌گرایی و نزدیكی به هاشمی رفسنجانی است، شخصی كه روابط حسنه‌ای حتی در شرایط كنونی با خاندان پادشاهی عربستان دارد.

اما آیا این شیوه تحلیل كه عمدتا فارغ از متغیرهای منطقه‌ای است می‌تواند ما را در مسیری درست قرار دهد؟ در ادامه سعی می‌شود تا از منظر ساختاری به این موضوع نگاهی مختصر شود.

نئورئالیسم چه می‌گوید؟

برخلاف رئالیست‌های كلاسیك كه به مركزیت «قدرت» در سیاست بین‌الملل اعتقاد دارند و «ذات شرور بشر» را در شكل دادن «آنارشی» در روابط بین‌الملل موثر می‌دانند، نئورئالیست‌ها یا رئالیست‌های ساختاری، ضمن پذیرش اهمیت قدرت، بر «ساختار» در سیاست بین‌الملل تاكید دارند. آن‌ها بر این باورند كه این ساختارها هستند كه سایه سنگینی بر سیاست بین الملل داشته و عملا تصمیم‌گیری‌های دیپلمات‌ها در ذیل جبر این ساختارها امكان‌پذیر است. آن‌ها هرگونه تحلیل و تصمیم‌گیری‌‌ كه خارج از چارچوب متغیرهای ساختاری اتخاذ شده باشند را ناقص می‌دانند. بر این اساس اگرچه سطح تحلیل فردی كه در بررسی تصمیم‌گیران سیاست خارجی مطرح می‌شود، امری است كه در مسیر دیپلماسی، اهمیت دارد اما آن چه اصل و اساس هم‌گرایی‌ها و تعارضات منطقه‌ای و بین‌المللی می‌شود، ساختارهای منطقه‌ای و بین‌المللی است. به نظر می‌رسد در فهم آینده روابط ایران و اعراب به خصوص عربستان، سطح تحلیل ساختاری (نئورئالیسم) بیشتر از سطح تحلیل فردی (تصمیم‌گیری) می‌توانند ما را به واقعیت رهنمون سازد. (البته نه به صورت مطلق)

سایه سنگین متغیرهای ساختاری بر روابط ایران و عربستان

براین اساس، اگر نگاهی به تاریخ روابط جمهوری اسلامی ایران با كشورهای عربی بیاندازیم خواهیم یافت كه متغیرهای منطقه‌ای و ساختاری حتی در زمان ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی كه شخصیتی هم‌گرا با اعراب دارد نیز مهم‌ترین عامل اثرگذار بر این روابط بوده است.

با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷، سران عرب بر اساس متغیرهای ژئوپلیتیكی، ژئوكالچری (ایرانیت و عروبیت، تشیع و تسنن، غرب‌ستیزی و غرب‌گرایی و … ) و حتی ژئواكونومیكی احساس خطر كردند. آن‌ها در طی هشت سال جنگ تحمیلی در كنار صدام حسین رئیس جمهور وقت عراق ایستادند تا خطرات ناشی از انقلاب اسلامی را بر حوزه امنیت ملی خود بكاهند. كشتار حجاج ایرانی در سال ۱۳۶۶ از سیاه‌ترین حوادث در روابط ایران و عربستان محسوب می‌شود كه موجب شد تا چند سال روابط این دو كشور قطع باشد. اما با پایان جنگ تحمیلی و با روی كار آمدن دولت هاشمی رفسنجانی، دوران تنش زدایی میان این دو كشور آغاز شد. البته اگرچه برخی سعی كردند این فرایند تنش زدایی را گره زده به دیپلماسی شخصی هاشمی و روحیات و رفتارهای او تلقی كنند اما واقعیت این است كه این ساختارها و متغیرهای منطقه‌ای جدید بود كه ایران و عربستان را به یكدیگر نزدیك ساخته بود. فروپاشی شوروی، حمله عراق به كویت و موضع اصولی ایران در قبال این رویداد، تبدیل شدن عراق به دشمن مشترك ایران و عربستان و … از جمله این متغیرها بودند. البته رویه هاشمی نیز در این میان مطمئنا اثرگذار است اما تعیین كننده نهایی نیست.

اما در زمان ریاست جمهوری سید محمد خاتمی كه در چارچوب روحیات هاشمی با اعراب گام بر می‌داشت، امیر عبدالله ولیعهد وقت عربستان به تهران آمد تا در اجلاس سازمان كنفرانس اسلامی شركت كرده باشد. خاتمی نیز چندی بعد به دیدار ملك فهد پادشاه عربستان رفت. اما در زمان ۸ ساله‌ی خاتمی نیز سایه ساختارها بر روابط دو كشور احساس می‌شد. حمله آمریكا به عراق و سرنگونی صدام، پرونده هسته‌ای ایران، جزایر سه‌گانه ایرانی كه امارات متحده عربی ادعای مالكیت آن‌ها را دارد، ادعاهای واهی مبنی بر حمایت ایران از برخی رفتارهای تروریستی (كه در زمان هاشمی نیز مطرح شده بود) از این دست متغیرهای منطقه‌ای بودند. اگرچه نمی‌توان هم‌گرایی ایران و اعراب را در زمان خاتمی انكار كرد اما این نزدیكی مبنایی نبوده و صرفا در دیدارها و برخی تعاملات دیده می‌شود و الا تعارضات منطقه‌ای هم‌چنان پابرجا بود تا جایی كه پس از حضور عربستان و سایر كشورهای عربی در تهران و شركت در اجلاس سران كشورهای اسلامی، آن‌ها چندی بعد طی بیانیه‌ای، دوباره ادعاهای امارات در خصوص مالكیت بر جزایر سه‌گانه ایرانی را تكرار كردند.

اما سطح هم‌گرایی میان عربستان و ایران، در زمان ریاست جمهوری دكتر احمدی‌نژاد همان‌قدر كه كاهش یافت، تنش‌ها افزایش پیدا كرد. اگرچه احمدی‌نژاد بار نخستی كه به عربستان رفت، ملك عبدالله او را در میان همه مهمانان مورد عنایت ویژه‌ای قرار داد و دست در دست هم قدم برداشتند، اما سایه ساختارها و متغیرهای منطقه‌ای سنگین‌تر از این بود كه این دست در دست هم دادن‌ها كارساز باشد. پرونده‌های هسته‌ای و عراق هم‌چنان ادامه داشت. پرونده لبنان فعال‌تر از قبل شده بود و عملا لبنان به محلی برای درگیری سیاسی ایران و عربستان تبدیل شده بود و از سویی نیز حمایت ایران از مقاومت در منطقه كه در زمان هاشمی و خاتمی هم وجود داشت ولی حالا برجسته‌تر شده بود، عملا حساسیت عربستان را بیشتر از قبل كرد تا جایی كه اتهام ترور سفیر این كشور در آمریكا به ایران زده شد كه تنشی بسیار قوی در روابط دو كشور محسوب می‌شد.

اما اوج این تنش‌ها با بروز تحولات جدید در منطقه رخ داد. دخالت نظامی عربستان در بحرین و كشتار شیعیان، دخالت سیاسی در یمن و انحراف انقلاب آن، حمایت از حسنی مبارك حتی تا روزهای آخر مسئولیت او و كارشكنی در ارتباطات ایران با مصر انقلابی و از همه مهم تر بحران سوریه كه اوج درگیری‌های سیاسی و حتی تمدنی دو كشور طی سال‌های اخیر است، همه متغیرهای منطقه‌ای مهمی هستند كه در نوع روابط ایران و عربستان اثرگذار هستند. این تنش‌ها چه از منظر كمی و چه از منظر كیفی میان این دو كشور، شاید از زمان جنگ تحمیلی تا كنون هیچ‌گاه به این شكل وجود نداشته است. شواهد حاكی از این است كه این تنش‌ها به زودی قابل حل نیستند. بحران بحرین هم‌چنان ادامه دارد و حتی در صورت فرض پیروزی انقلابیون بحرین در آینده نزدیك، باز هم این تنش‌ها افزایش می‌یابد چه برسد به این‌كه عربستان مداخلات و حساسیت‌های خود نسبت به حكومت آل خلیفه را گسترش هم دهد. در سوریه، حمایت‌های تسلیحاتی، مالی و سیاسی عربستان از تروریست‌ها با احتساب این‌كه قطر تقریبا از معادلات سوریه خارج شده است و عربستان بازیگر منطقه‌ای اصلی در صف مخالفان بشار اسد است، تنش‌ها میان ایران با این كشور را افزایش می‌دهد. در صورت هرگونه تسری بحران سوریه به لبنان و عراق، این ایران و عربستان‌اند كه در مقابل یكدیگر قرار می‌گیرد.

دكتر روحانی و روابط ایران و عربستان

دكتر روحانی بیشتر از این‌كه میراث‌دار تنش‌های ساخته شده احمدی‌نژاد در روابط ایران و عربستان باشد، میراث‌دار بحران‌هایی است كه از ساختارهای منطقه‌ای به ایران تحمیل شده است. نمی توان گفت كه كارگزاران و دیپلمات‌ها بر مسیر رویدادها بی‌اثر هستند اما اصل مسئله این است كه این معادلات توازن قوای منطقه‌ای است كه باعث می‌شود تعارضات شكل بگیرند چنان‌چه كه روسیه و چین در مقابل آمریكا و غرب از سوریه حمایت می‌كنند و عملا ایران و عربستان تقریبا در هیچ پرونده منطقه‌ای مهمی اشتراك نظر نداشته‌اند. تجربه دوران خاتمی و هاشمی نشان داده است كه هرچقدر هم كه دیپلماسی شخصیتی رئیس جمهور موثر باشد، نمی‌تواند متغیرهای منطقه‌ای كه حالا و با وجود بحران در سوریه (به عنوان تنها متحد استراتژیك ایران در كل جهان)، برای ایران بسیار مهم‌تر هم شده است را تغییر بدهد.

اگرچه ضروری است تا دولت روحانی با استفاده حداكثری از ویژگی‌های شخصیتی خود در مسیر دیپلماسی این تنش‌ها را كاهش دهد و حداقل، از تنش‌زایی بی‌مورد دوری كند اما این را نباید فراموش كرد كه اختلافات ایران و عربستان با گفتگو و رفت و آمد‌های دیپلماتیك و نشست و برخاست‌های سیاسی و اقتصادی حل نمی‌شود. دولت جدید در عرصه دیپلماسی باید تلاش كند تا عربستان را در معادلات منطقه‌ای از حالت دشمن استراتژیك ایران به رقیب استراتژیك برای خود تبدیل سازد. این مسئله اصلی‌ترین رسالت دولت جدید در حوزه تعاملات با اعراب در شرایط بحرانی كنونی است، مسئله‌ای سخت و بسیار پیچیده كه نباید با خوش‌بینی و ساده‌بینی به آن نگریست و احساس كرد كه با چند دیدار و چند تماس تلفنی و پیام تبریك و حتی قرارداد، همه چیز حل می‌شود. مشكلات ایران و عربستان اساسا و در عمق آن، چندان ربط وثیقی به ویژگی‌های رئیس جمهور ایران ندارد هرچند این ویژگی‌ها می‌تواند ظاهر مشكلات را به گونه‌ای تغییر دهد. اگر دولت جدید ضمن ایستادگی بر مواضع و اصول مستحكم انقلاب اسلامی توانست به امتیازدهی و امتیازگیری با اعراب و به خصوص عربستان دست بزند، كار بزرگی انجام داده است. واقعیت این است كه ایران و عربستان نماینده دوگونه فكری‌اند، دو گونه تمدنی كه شاید بتوانند كمتر با یكدیگر دچار تنش شوند اما صفر شدن این تنش‌ها،‌ مشروط به تغییرات گسترده در مبانی فكری و هویتی آنان دارد، امری كه در شرایط كنونی محال به نظر می رسد.

نويسنده:
سعید ساسانیان، مرکز اسناد انقلاب اسلامی

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
3 + 2 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .