آزادی اندیشه و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران

۱۳۹۱/۰۸/۲۴آزادی اندیشه و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران

دكتر سید جلال دهقانی فیروزآبادی، استاد روابط بین‌الملل دانشگاه علامه طباطبایی(ره)

چكیده
اگرچه در مقام ثبوت امكان تصور آزادی به صورت محض و مطلق وجود دارد، اما در مقام اثبات با یكی از ارزش‌ها و ابعاد وجودی انسان انضمامی می‌شود. به گونه‌ای كه در عالم خارج در اثر تركیب ارزش آزادی با سایر ارزش‌های انسانی، انواع مختلف آزادی مضاف تحقق می‌یابد. آزادی اندیشه یكی از مهم‌ترین گونه‌های ازادی مضاف است كه نقش تعیین‌كننده‌ای در كمال و سعادت انسان دارد. از سوی دیگر، منافع ملی، به معنای والاترین ارزش و عالی‌ترین آرمانی كه جمهوری اسلامی ایران در سیاست خارجی تعریف و تعقیب می‌كند، یكی از ارزش‌های حیاتی آن به شمار می‌رود. هدف این مقاله نسبت سنجی دو ارزش آزادی اندیشه و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران است. استدلال خواهد شد كه تعریف و تعیین محتوا، عناصر و ارزش‌های مقوم منافع ملی واقعی و تعقیب و تامین موفق آن مستلزم آزادی اندیشه در هر دو سطح تصمیم‌گیری و تحلیل‌گری در سیاست خارجی است. چون تعریف، تعیین، تعقیب و تامین منافع ملی واقعی، مستلزم آزادی تصمیم (انتخاب گزینه بهینه)، تشخیص(شناسایی و تعیین ارزش‌های واقعی و اولویت آنها)، تصدیق( انطباق ارزش‌های انتخابی با ارزش‌های واقعی و عینی) و تنفیذ (بكارگیری بهترین ابزارها و سازوكارها) است كه در پرتو آزادی اندیشه محقق و عملی می‌شود.

مقدمه
آزادی اندیشه مشتمل بر آزاداندیشی یك استعداد فطری و موهبت الهی است. استعدادی كه هر انسان به ماهو انسان از آن برخوردار است و با آن زاده می‌شود. این استعداد در شرایط مساعد درونی و بیرونی (اعم از طبیعی و اجتماعی) امكان بروز و تحقق می‌یابد. از‌این‌رو، كلیه ساحت‌های وجودی و اجتماعی انسان تجلی‌گاه و عرصه ظهور و بروز آن است. اما عرصه اجتماع و زندگی اجتماعی بشر به شدت تحت تأثیر این استعداد و قابلیت ذاتی انسان قرار می‌گیرد. حوزه سیاست و امر سیاسی نیز به طور سلبی و ایجابی متأثر از آزادی اندیشه و آزاد اندیشی می‌باشد. زیرا، بود یا نبود آن در عرصه جامعه و سیاست به شدت امر سیاسی و نظم سیاسی و به تبع آن سامان و سازمان سیاسی را متأثر می‌سازد.
بر این اساس، آزادی اندیشه در هر دو ساحت عملی و نظری بر سیاست تأثیر می‌گذارد و به ماهیت، ابزار، اهداف و غایت آن شكل می‌دهد. به گونه‌ای كه نمی‌توان از آزادی اندیشه سخن گفت اما از سیاست سخنی به میان نیاورد. چون سیاست مهمترین وجه و ساحت حیات اجتماعی انسان است كه با اندیشه و تفكر در هم آمیخته است. از میان انواع و ابعاد مختلف سیاست و زندگی سیاسی نیز سیاست خارجی از اهمیت، منزلت و ضرورت افزون‌تری برخوردار است. چون مرگ و زندگی یك ملت و كشور در گرو آن است؛ پس سیاست خارجی مستلزم اندیشه بسیار و زیاد اندیشیدن است. در كانون سیاست خارجی (اعم از نظری و عملی) نیز منافع ملی (اعم از مفهوم تحلیلی و ارزش كانونی) قرار دارد.
بنابراین، این نوشتار در پی پرداختن به رابطه و نسبت بین آزادی اندیشه و منافع ملی است. رابطه‌ای كه شاید در نگاه نخست چندان معنادار و مهم به نظر نیاید؛ اما همانگونه كه توضیح داده خواهد شد، ارتباط وثیقی و استواری بین این دو برقرار است كه باید مورد تفكر و تامل اندیشه ورزان آزاده و آزاد اندیشان متعهد قرار گیرد. واكاوی نسبت بین آزادی اندیشه و منافع ملی، خود مستلزم تبیین، هرچند مختصر و مجمل، این دو مفهوم است. از‌این‌رو، نخست به تبیین نظری مفهوم آزادی اندیشه و منافع ملی می‌پردازیم تا زمینه نسبت سنجی این دو فراهم آید.

1- معنا و مفهوم آزادی اندیشه
«آزادی اندیشه»، به لحاظ واژگانی از دو واژه «آزادی» و «اندیشه» تشكیل شده است. از نظر مفهومی نیز «آزادی اندیشه» از نوع آزادی‌های مضاف است كه ارزش انسانی اندیشه را با ارزش آزادی در هم می آمیزد. به گونه‌ای كه تعریف و تبیین آزادی اندیشه بدون توضیح دو مفهوم آزادی و اندیشه میسر و ممكن نخواهد بود. از ‌این‌رو، تلاش می‌شود، مفهوم آزادی اندیشه بر مبنای تعریف دو مفهوم آزادی و اندیشه تبیین گردد.
در جهان‌بینی اسلامی، آنگونه كه استاد مطهری استدلال می‌كند، آزادی به عنوان یك حق فطری و الهی، گوهر انسان است. چون، «بشر مختار و آزاد آفریده شده است، یعنی به او عقل و فكر و اراده داده شده است» (مطهری، 1374، ج 1: 385). از‌این‌رو، «آزادی یعنی اختیار، و انسان در میان موجودات تنها موجودی است كه خود باید راه خود را انتخاب كند» (مطهری، 1367: 347). این آزادی و اختیار شامل كلیه شؤون فردی و اجتماعی انسان حتی دین و عقیده نیز می‌شود. به طوری كه «از نظر اسلام، اعتقاد و ایمان به خدا مساوی است با اینكه انسان آزاد و مختار باشد» (مطهری، 1370: 7). كوتاه سخن آنكه، «آزادی یعنی اینكه مانع برای بروز استعدادهای كلی افراد بشر وجود نداشته باشد» (مطهری، 1367: 54).
تعریف استاد مطهری از آزادی، بیانگر و معرف آزادی منفی است. در حالی كه آزادی مثبت به معنای وجود شرایط مساعد برای فعلیت یافتن استعدادها فطری بشر در جهت كمال انسانی را نیز باید ملحوظ داشت( مقایسه كنید با: برلین، 1368: 236-237). بر این اساس، با تلقی آزادی منفی و آزادی مثبت به عنوان دو وجه و مرتبه آزادی، و نه دو نوع مستقل از آزادی، می توان آن را اینگونه تعریف كرد: وجود شرایط لازم و نبود موانع درونی و بیرونی برای فعلیت یافتن استعدادهای فطری بشرجهت رسیدن به كمال انسانی.
بنابراین در تعریف و درك معنا و مفهوم آزادی، علاوه بر انسان به عنوان فاعل مختار و صاحب اراده باید سه عنصر استعدادها و توانایی انسان، شرایط مساعد و مناسب، و نبود موانع و محدودیت‌های بروز و بارور شدن آن را مورد توجه قرار داد. به گونه‌ای كه آزادی بر پایه استعداد، امكان، اراده، اختیار، انتخاب و عقل تعریف می‌شود. انسان دارای استعدادهای فراحیوانی است كه باید در حیات فردی و اجتماعی او شكوفا شده و فعلیت یابد. استعدادهای انسانی از یك سو در برگیرنده احساسات، عواطف، تمایلات و گرایش‌های متعالی انسانی و از دیگر سو شامل اندیشه‌ها، ادراك‌ها و دریافت‌ها است. انسان در تحقق و به فعلیت رساندن این استعدادها با دو دسته از شرایط مساعد یا موانع درونی و بیرونی مادی و غیر مادی یا طبیعی و اجتماعی روبروست.
از‌این‌رو، دو نوع آزادی معنوی و‌ آزادی اجتماعی قابل تصور است. آزادی اجتماعی به معنای وجود شرایط اجتماعی مادی و غیر مادی مساعد برای شكوفایی و بروز استعدادهای فطری انسان از یك سو و فقدان موانع برای فعلیت یافتن آنها از سوی دیگر است. آزادی معنوی نیز به معنای حالات مساعد درونی برای غلبه بر هواهای نفسانی و غرایز حیوانی و شهوات است كه عقل انسان را به اسارت می‌كشد. لذا، «آزادی معنوی برخلاف آزادی اجتماعی، آزادی انسان، خودش از خودش است. آزادی اجتماعی، آزادی انسان است از قید و اسارت افراد دیگر، ولی آزادی معنوی... آزادی انسان از قید و اسارت خودش است" (مطهری، 1368: 32). این امر بدان معناست كه انسان ممكن است از موانع و محدودیت‌های اجتماعی برای شكوفایی استعدادهایش آزاد باشد ولی اسیر نفسانیات، غرایز و شهوات خود باشد كه از بارور شدن و بروز آنها جلوگیری نماید.
فكر و اندیشه نیز فطری و ذاتی انسان است. انسان به عنوان موجود مختار و عاقل صاحب فكر و اندیشه است. از‌این‌رو، همه افراد بشر از میزانی از تفكر و تعقل برخوردارند. اگرچه همه انسان‌ها به یك میزان از فكر و اندیشه برخوردار نیستند كه استعدادش در فطرت و ذات آنان به ودیعه گذاشته شده است. در حقیقت، «فكر قوه‌ای است در انسان ناشی از عقل داشتن. انسان چون یك موجود عاقلی است، موجود متفكری است، قدرت دارد در مسائل تفكر كند» (مطهری، 1364: 92).
بر این اساس، ارتباط منطقی تنگاتنگی بین آزادی و اندیشه وجود دارد. زیرا، اولاً، همانطور كه در تعریف آزادی آمد، آزادی یعنی اختیار، و مختار بودن انسان نیز به معنای داشتن عقل و فكر است؛ به گونه‌ای كه هر انسان مختار، متفكر و عاقل نیز می‌باشد. ثانیاً، مهمترین وجه و بعد استعدادهای انسانی، ادراك‌ها و اندیشه‌هاست. پس وجود هرگونه مانع و رادعی برای شكوفایی و بروز اندیشه انسانی به مثابه فقدان آزادی است. در واقع «آزادی تفكر ناشی از همان استعداد انسانی بشر است كه می‌تواند در مسائل بیندیشد. این استعداد بشری حتماً باید آزاد باشد. پیشرفت و تكامل بشر در گرو این آزادی است» (مطهری، 1370: 7).
بی‌تردید نسبت استواری بین آزادی اندیشه و آزاداندیشی وجود دارد. به طوری كه در یك تلقی و برداشت این دو مساوی و مترادفند و نسبت این همانی بین آنها برقرار است. چون هر دو وصف اندیشه و معطوف به شرایط درونی و بیرونی بروز و ظهور آن در عالم خارج هستند. اما به نظر نویسنده آزادی اندیشه مستلزم و متضمن آزاداندیشی است. به گونه‌ای كه از یك سو، بنابر تعریف، آزادی اندیشه به معنای امكان و فقدان موانع و محدودیت‌های اندیشه و تفكر است. از‌این‌رو، در آزادی اندیشه، موضوع كانونی و عنصر اصلی امكان و نبودن موانع و محدودیت‌های درونی و بیرونی «اندیشیدن» و ابراز «اندیشه» انسانی است. از سوی دیگر، آزاداندیشی ناظر بر چگونگی و شیوه اندیشیدن به صورت صادق و كاشف از حقیقت است. به ویژه در آزادی اندیشه، به معنای مصطلح و رایج، تأكید و تمركز بر فقدان موانع بیرونی و اجتماعی- سیاسی اندیشیدن و ابراز آن است. اما در آزاد اندیشی، بیش از امكان و فقدان موانع بیرونی، بر امكان و نبود موانع درونی اندیشمند و متفكر تأكید می‌گردد. به سخن دیگر، آزاد اندیشی مستلزم و متضمن پرهیز از شهوات، غرایز و نفسانیات است كه مانع تفكر و تعقل فطری صادق می‌شود. پس آزاداندیشی بیش از هرچیز در گرو آزادی معنوی است. اما تردیدی نیست كه هر انسان آزاد اندیشی نیازمند آزادی اندیشه است. پس آزادی اندیشه مستلزم آزاداندیشی است و بدون آن انسان و جامعه به سامان نمی‌شود. بر این اساس، آزادی اندیشه عبارت است از: امكان و توانایی اندیشیدن، درپرتو وجود شرایط لازم و نبود موانع درونی و بیرونی، برای رسیدن به كمال انسانی.

2- ویژگی‌ها و الزامات آزادی اندیشه
بر پایه تضامن و یا این همانی آزادی اندیشه و آزاداندیشی، آزادی اندیشه از ویژگی‌ها و الزامات خاصی برخوردار است كه ذیلا مهم‌ترین آنها به طور اجمال توضیح داده می‌شود.
اول، آزادی اندیشه بواسطه عنصر كانونی آن یعنی آزاد اندیشی یك حالت درونی و یك ملكه ذاتی و فطری است كه در وضعیت خاص درونی (محیط روانی) و شرایط بیرونی و ساختاری مادی و غیر مادی (محیط عملیاتی) مشخص و معینی حاصل می‌شود. به گونه‌ای كه برای دستیابی به این ملكه كه نوعی تقوای فكری و ‌معرفتی به شمار می‌رود هر دو محیط روانی و عملیاتی باید مهیا و مناسب باشد. یعنی هم اندیشه‌ورز باید واجد صفات و ملكات حسنه باشد و هم شرایط ساختاری و اجتماعی مادی و معنوی مستعد شكوفایی و ابراز فكر و اندیشه باشد. از‌این‌رو، می‌توان ادعا كرد كه آزادی اندیشه بیش از آنكه وجه سلبی داشته باشد یك امر ایجابی است. یعنی تنها نبود موانع درونی و بیرونی برای تحقق آزادی اندیشه كفایت نمی‌كند بلكه مستلزم وجود حالات درونی و شرایط مناسب و مساعد بیرونی نیز می‌باشد.
دوم، در تكوین و تحقق آزادی اندیشه اهمیت و اولویت وجود حالات درونی از شرایط بیرونی بیشتر است. چون در صورتی كه صاحب اندیشه از تقوا و ملكات حسنه درونی برخوردار نباشد، محیط عملیاتی و خارجی مناسب ظهور و بروز اندیشه نمی‌تواند موجب آزاداندیشی شود كه در كانون آزادی اندیشه قرار دارد. ولی اگر انسان آزادی ذاتی و معنوی خود را حفظ كرده باشد، حتی اگر محیط عملیاتی و شرایط خارجی نیز مساعد نباشد، واجد صفت آزاداندیشی بوده و از آزادی اندیشه ذاتی برخوردار است. از‌این‌رو، آزادی اندیشه و آزاد اندیشی مستلزم و متضمن آزادگی است. به طوری كه آزادگی لازمه و پیش‌شرط آزادی اندیشه و آزاد اندیشی است و بدون آن تحقق نمی‌یابد. لذا، هر انسان آزاداندیشی باید آزاده و از آزادی معنوی برخوردار باشد. البته این امر، بدان معنا نیست كه شرایط بیرونی انسان برای تحقق عملی آزادی اندیشه ضرورت ندارد؛ بلكه بر این امر دلالت دارد كه اولویت و اهمیت حالات و ملكات درونی بیشتر است. چون شرایط مطلوب برای آزادی اندیشه و آزاداندیشی وجود شرایط مقتضی درونی و بیرونی به صورت توأمان می‌باشد.
سوم، آزادی اندیشه و آزاداندیشی مانند هر امر فطری دیگر می‌تواند در اثر وجود شرایط مساعد و مناسب درونی و بیرونی انسانی تقویت و تثبیت شود. اما از سوی دیگر، همانگونه كه امكان انحراف از فطرت در اثر غلبه غریزه و شهوات وجود دارد، در اثر از بین رفتن آزادی معنوی و شرایط نامساعد بیرونی، آزاداندیشی و آزادی اندیشه نیز ذائل شده و محقق نخواهد شد. چون انسان موجودی مختار و صاحب اراده است كه می‌تواند به مقتضای فطرت انسانی یا شهوات حیوانی عمل نماید. پس همه انسان‌ها فطرتاً آزاداندیش و با استعداد آزادی اندیشه به دنیا می‌آ‌یند ولی همگی آزاداندیش از دنیا نمی‌روند. آزادی اندیشه و آزاد اندیشی مانند هر امر فطری دیگر نیازمند تزكیه و تهذیب نفس به معنای تقوای الهی است.
چهارم، از آنجا كه هر دو جز آزادی اندیشه، یعنی آزادی و اندیشه، ذاتی هر انسان مختار عاقلی است، در نتیجه، مربوط و متعلق به همه انسان‌هاست. به گونه‌ای كه انسان به ماهو انسان به طور فطری آزاد اندیش بوده و از استعداد و حق آزادی اندیشه برخوردار است؛ مگر اینكه در اثر شرایط درونی و بیرونی آن را از دست بدهد. از‌این‌رو، هر انسانی به فراخور اندیشه‌اش می‌تواند به آزاد اندیشی متصف گردد و اندیشه اش را آزادانه ابراز دارد. ولی این گونه نیست كه هر انسان متفكر و اندیشمندی لزوماً آزاد اندیش نیز باشد. همچنین نسبت مستقیم و این همانی بین میزان اندیشه و آزاداندیشی و آزادی اندیشه وجود ندارد. یعنی این گونه نیست كه هرچه اندیشه‌ورزی بیشتر باشد به همان میزان آزاداندیشی و آزادی اندیشه نیز بیشتر باشد. چه بسیار اندیشه‌ورزانی كه آزاداندیش نیستند و اندیشه خود را آزادانه بیان نمی دارند و چه بسیار غیر اندیشمندانی كه آزاد اندیشند و آرا خود را ابراز می دارند. با این حال، تردیدی نیست كه آزادی اندیشه و آزاداندیشی ارتباط بیشتری با اندیشه‌ورزان و اندیشمندان دارد. چون آزادی اندیشه و آزاداندیشی مقتضای حال كسانی است كه بیش و پیش از دیگران می‌اندیشند.
پنجم، از آنجا كه اندیشه و فكر صرفاً انتزاعی نبوده بلكه انضمامی و معطوف به جهان خارج و عمل نیز می‌باشد، آزادی اندیشه و آزاداندیشی نیز تنها به حوزه اندیشه محض منحصر و محدود نمی‌شود. به بیان دیگر، همانگونه كه حكمت به دو نوع نظری و عملی تقسیم می‌شود، آزادی اندیشه و آزاداندیشی نیز در هر دو حوزه عمل و نظر تجلی و تبلور می‌یابد. از‌این‌رو، صاحبان اندیشه محض و اندیشه كاربردی و عملی هر دو می‌توانند متصف به صفت آزاداندیشی و محق آزادی اندیشه باشند. پس اگر سیاست به معنای تدبیر شئون و امور اجتماعی انسان در حوزه حكمت و اندیشه عملی قرار گیرد، خود مهم‌ترین عرصه آزادی اندیشه و آزاداندیشی است. پرواضح است كه علم سیاست نیز به عنوان یك نوع حكمت نظری خود موضوع آزاداندیشی و آزادی اندیشه می‌باشد. پس هر دو دسته از سیاست‌دانان و سیاستمداران می‌توانند و باید آزاداندیش باشند و اندیشه خود را آزادانه بیان دارند تا سیاست به سامان شود. در این میان آزادی اندیشه و آزاداندیشی در سیاست خارجی ضرورت و اهمیت بسیاری دارد.
ششم، از آنجا كه اندیشه و فكر صرفاً انتزاعی نبوده بلكه انضمامی و معطوف به جهان خارج و عمل نیز می‌باشد، رابطه وثیقی بین آزادی اندیشه و آزادی بیان وجود دارد. به گونه‌ای كه آزادی بیان لازمه آزادی اندیشه است. چون اندیشه وجودی ذهنی دارد و زمانی وجود و نمود خارجی پیدا می‌كند كه بیان گردد. البته بیان به معنای عام مد‌نظر است كه علاوه بر گفتار، شامل كردار و كنش گفتاری نیز می‌شود.
هفتم، نه تنها هیچ تعارضی و تنافی بین اسلام و آزادی اندیشه و آزاداندیشی وجود ندارد، بلكه آنها لازم و ملزوم یكدیگرند. چون اولاً، اسلام دینی فطری است كه نمی‌تواند با آزادی اندیشه و آزاداندیشی نیز كه فطری است تعارض داشته باشد. به طوری كه این دو امر فطری به جای نفیدیگری، هم افزا و اثبات‌كننده یكدیگرند. ثانیاً، پذیرش اسلام مبتنی بر انتخاب آگاهانه و تعقلی است. به‌طوری كه انسان باید با تفكر و تعقل به اسلام ایمان بیاورد. ثالثاً در اسلام تفكر و تعقل نه تنها منع نشده است بلكه واجب و نوعی عبادت است. از‌این‌رو، هر مسلمانی مانند انسان‌های دیگر فطرتاً و ذاتاً آزاداندیش و دارای حق آزادی اندیشه است.

3- معنا و مفهوم منافع ملی
پرسش اساسی دیگر آن است كه معنا و مفهوم منافع ملی چیست و عناصر و مصادیق آن كدامند؟ به سخن دیگر، منافع ملی جمهوری اسلامی ایران چگونه تعریف می‌شود و ارزش‌های آن كدامند؟ چون برای تبیین رابطه بین آزادی اندیشه و منافع ملی، نخست باید منافع ملی را تعریف كرد. مفهوم منافع ملی، به رغم كاربرد گسترده در ادبیات سیاست خارجی دارای ابهام مفهومی است. این ابهام‌ها باعث تلقیات و تعاریف متفاوت و حتی متعارضی از منافع ملی جمهوری اسلامی ایران شده است. بعضی، منافع ملی جمهوری اسلامی را به صورت انتزاعی و قیاسی تعریف كرده و مصادیق آن را صیانت از نفس یا بقاء، حاكمیت ملی، استقلال، تمامیت ارضی، امنیت نظامی، توسعه و رفاه اقتصادی تعیین می‌كنند. برخی دیگر منافع ملی ایران را آن دسته از اهداف و ارزش‌های ملی تعریف می‌كنند كه دست یافتنی و تحقق‌پذیر است و مصادیق آن را به صورت استقرایی از طریق بررسی عملكرد سیاست خارجی جمهوری اسلامی به طور در زمانی معین می‌كنند. از طرف دیگر، عینی‌گرایان منافع ملی جمهوری اسلامی ایران را واقعیت عینی می‌دانند كه برحسب قدرت یا امنیت ملی آن تعریف می‌شود. ذهنی‌گرایان، برعكس، معتقدند كه منافع ملی جمهوری اسلامی ارزش‌هایی است كه تصمیم‌گیرندگان ملی به عنوان برآیند منافع جمعی جامعه برمی‌گزینند و در تصمیمات و سیاست‌های اتخاذی آنان به نمایندگی از ملت ایران تبلور و تجلی می‌یابد (دهقانی فیروز آبادی، 1386: 135).
بنابراین، رویكردها و رهیافت‌های متعدد و متنوعی در مورد مفهوم و مدلول منافع ملی جمهوری اسلامی ایران شكل گرفته است. هر یك از این دیدگاه‌ها بر ابعاد، عناصر و وجوه خاصی از منافع ملی كشور تأكید می‌ورزد. این اختلاف‌نظرها ناشی از ارزش محور بودن منافع ملی است. یعنی اختلاف در مورد اینكه مهم‌ترین، بهترین و عالی‌ترین ارزش ملت ایران كدام است. ویژگی ارزشی منافع ملی باعث می‌شود كه تحلیل‌گر و تصمیم گیرنده سیاست خارجی بر اساس آنچه خود بهترین ارزش‌ برای ملت و كشور می‌داند به داوری ارزشی بپردازد. افزون بر این، حتی اگر منافع ملی را یك واقعیت عینی نیز بدانیم، باز این امر به قوت خود باقی است. زیرا، تصمیم گیرنده و تحلیل گر سیاست خارجی است كه نهایتاً در مورد میزان انطباق ارزش‌های تجلی یافته در تصمیم و عملكرد سیاست خارجی با آن واقعیت عینی قضاوت می‌كند. از‌این‌رو، می‌توان گفت منافع ملی عالی‌ترین اهداف و والاترین ارزش‌هایی(مادی و معنوی) است كه در چارچوب نظام هنجاری و ارزشی جامعه ایران به صورت بیناذهنی تعیین و تعریف می‌شود. به عبارت دقیق‌تر، منافع ملی جمهوری اسلامی ایران عبارت است از: آرمان،آمال، آماج، ارزش‌ها و نیازهای ادراكی جمهوری اسلامی ایران به عنوان یك ملت- دولت دارای حاكمیت در رابطه با سایر بازیگران بین‌المللی كه به صورت بیناذهنی تكوین و تعریف می‌شود.
بنابراین، در تعریف و تعیین منافع ملی جمهوری اسلامی ایران چند اصل را باید رعایت كرد. اول، نظام ارزشی و هنجاری كه ارزش‌های ملی از آن نشأت می‌گیرد را باید مدنظر قرار داد. دوم، آرمان‌ها، ارزش‌ها، انتظارات و هنجارهای ملی كه به صورت بیناذهنی ساخته و پذیرفته شده و ملت ایران تأمین آن از طریق سیاست خارجی لازم و ضروری می‌پندارند را باید لحاظ كرد. به گونه‌ای كه برداشت و تلقی مردم از ارزشی كه به عنوان یك منفعت ملی در سیاست خارجی پیگیری می‌شود سازگار و همسان باشد. سوم، ماهیت و هویت اسلامی نظام جمهوری اسلامی را باید ملحوظ داشت. زیرا هویت اسلامی جمهوری اسلامی ایران نقش تعیین‌كننده‌ای در تعیین و تعریف منافع ملی ایران ایفاء می‌كند. این بدان معناست كه در تعریف و تبیین عناصر و مصادیق منافع ملی ایران باید هر دو دسته از ارزش‌های اسلامی و ایرانی را لحاظ كرد. این ارزش‌ها به دو دسته مادی یا ملموس و غیر مادی یا ناملموس تقسیم می‌شوند (دهقانی فیروز آبادی، 1387: 24ـ 12).

4- نسبت آزادی اندیشه با منافع ملی
پس از تعریف دو مفهوم آزادی اندیشه و منافع ملی اكنون باید به این پرسش اصلی پاسخ داد كه چه رابطه و نسبتی بین این دو در سطح نظری و عملی وجود دارد. با توجه به ابعاد نظری و عملی آزادی اندیشه از یك سو و ساحت‌های انتزاعی و انضمامی منافع ملی از سوی دیگر، رابطه این دو در دو سطح سیاست‌پیشگی و سیاست‌پژوهی قابل بحث و بررسی است. از طرف دیگر، چون در هر دو سطح، عامل تعیین‌كننده كارگزار انسانی است، هر دو دسته از عوامل درونی(محیط روانی) و شرایط بیرونی (محیط عملیاتی) در نسبت بین آزادی اندیشه و منافع ملی تعیین‌كننده و اساسی هستند. بر این اساس، نسبت آزادی اندیشه با منافع ملی را می‌توان در سه حوزه تعریف ماهیت و محتوای منافع ملی، تعیین عناصر و ارزش‌های تشكیل دهنده، و چگونگی تعقیب و پیگیری آن در سیاست خارجی مورد بررسی قرار داد.

1-4- تعیین محتوای منافع ملی
در زمینه ماهیت و محتوا و به تبع آن تعریف منافع ملی، آزادی اندیشه و آزاداندیشی به دو صورت نقش تعیین‌كننده‌ای می‌تواند ایفاء نماید. اول، خود مفهوم منافع ملی، به عنوان چراغ راهنمای سیاست خارجی و ابزار تحلیل آن مورد اختلاف‌نظر است. به سخن دیگر، مفهوم منافع ملی خود یك ادراك و انگاره است. از‌این‌رو، به عنوان بخشی از استعدادهای معرفتی و ادراكی انسان‌ها (اعم از سیاست پیشه و سیاست پژوه) متعلق آزادی اندیشه و آزاداندیشی قرار می‌گیرد. به گونه‌ای كه اندیشه‌ورزان فارغ از تعلقات و تعصبات روانی و ذهنی و تمایلات شخصی از یك سو و موانع بیرونی اجتماعی سیاسی می‌توانند در مورد آن بیندیشند و اندیشه خود را ابراز دارند. بدیهی است كه در صورت حصول اجماع مفهومی در دو سطح نظری و عملی پیرامون این ادراك و انگاره و تكوین و تعریف آن به صورت بیناذهنی، كاربرد و قابلیت تحلیلی و تصمیم‌گیری آن افزایش یافته و به شرایط مطلوب ختم می‌گردد.
دومین نقش آزادی اندیشه و آزاداندیشی در بعد ماهوی و محتوایی منافع ملی مربوط به چیستی آن می‌شود. این نسبت به ویژه در مورد تعریف چیستی منافع ملی جمهوری اسلامی ایران موضوعیت و اهمیت بسیار دارد. چون، همان‌گونه كه توضیح داده شد، در مورد ماهیت بسیط یا مركب منافع ملی جمهوری اسلامی ایران دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. برخی با توجه به ماهیت و هویت اسلامی جمهوری اسلامی ایران منافع آن را همان مصالح اسلامی تلقی و تعریف می‌كنند كه منافع ملی نیز در آن نهفته است. گروه دیگری بر مبنا و از منظر ملی‌گرایی، منافع ملی جمهوری اسلامی ایران را به عنوان یك دولت- ملت متعارف محدود و محصور در ارزش‌های معطوف به ملت ایران می‌دانند.
سومین دیدگاه، گرچه مصالح اسلامی و منافع ملی ایران را متمایز می‌داند ولی این دو را ذاتاً متعارض نمی‌پندارد؛ بلكه استدلال می‌كند كه ممكن است در مقام عمل بین آنها تزاحم پیش آید. داوری در مورد این دریافت‌ها و ادراك‌ها نیز موضوع بسیار مهم آزادی اندیشه و آزاداندیشی است. به گونه‌ای كه بر اساس تفكر آزاد از قید و بندهای روانی و بیرونی می‌توان به دریافت و درك درستی از این مفهوم و اجزاء تشكیل دهنده آن دست یافت.

2-4- تعیین عناصر و ارزش‌های مقوم منافع ملی
آزادی اندیشه و آزاداندیشی ارتباط وثیقی نیز با چگونگی تعیین و تعریف عناصر و ارزش‌های مقوم منافع ملی دارد. زیرا، همانگونه كه ذكر شد، مهم‌ترین كاركرد و هدف تحلیلی و تنفیذی مفهوم منافع ملی تعیین و تعریف ارزش‌های عالی ملت ایران است كه باید در سیاست خارجی پیگیری شود. ولی همیشه این پرسش مطرح بوده است كه مهمترین آرمان‌ها، ارزش‌ها، آماج و نیازهای جامعه و ملت ایرن كدامند و چگونه تعریف می‌شوند. فارغ از دیدگاه‌ها و رویكردهای مختلف عینی‌گرایی، ذهنی‌گرایی و بنیاذهنی‌گرایی در مورد چگونگی تعریف این ارزش‌های بنیادی، آنچه مسلم است نهایتاً، كارگزاران انسانی در مورد آن تصمیم گرفته و تحلیل می‌كنند. از‌این‌رو، در هر سه رویكرد، انسان مختار باید بین ارزش‌های مختلف انتخاب و داوری نماید.
در چارچوب ذهنی‌گرایی، افراد تصمیم‌گیرنده سیاست خارجی برآیند ارزش‌ها و منافع جامعه را به عنوان منافع ملی تعیین و تعقیب می‌كنند. امری كه مستلزم اختیار و انتخاب، به معنای آزادی تصمیم، جزیی از آزادی ذاتی است. از سوی دیگر، تشخیص و تعیین ارزش‌های مشخص و معین به عنوان برآیند منافع ملی كشور كنشی معرفتی و فكری، به معنای آزادی تشخیص، است. پس در صورتی تصمیم‌گیرنده می‌تواند به درستی همان ارزش‌هایی را برگزیند كه مدنظر ملت است كه آزاداندیش و از آزادی اندیشه برخوردار باشد. یعنی فارغ از پیش‌فرض‌ها، ذهنیت‌ها و تعصبات و تعلقات فردی، گروهی، حزبی و جناحی در مورد این ارزش‌ها بیندیشد و انتخاب كند. همچنین، سیاست‌پژوهان نیز با آزاداندیشی و آزادی اندیشه می‌توانند میزان انطباق ارزش‌هایی كه در تصمیم كارگزاران و تصمیم‌گیرندگان تجلی یافته است داوری نمایند. برآیند این دو، انتخاب ارزش‌هایی خواهد بود كه انطباق و سازگاری بیشتری با ارزش‌ها و منافع واقعی ملت ایران دارد.
بر اساس عینی‌گرایی نیز تعریف و تعیین ارزش‌ها و مصادیق منافع ملی در گرو آزادی اندیشه و آزاداندیشی در هر دو سطح تصمیم‌گیری و تحلیل‌گری است. از منظر تصمیم‌گیری، چون منافع ملی واقعیتی عینی فارغ از ارزش‌های تصمیم گیرنده تلقی می شود، وی تنها وظیفه تعیین مصداق عینی آن را بر عهده دارد. اما از این منظر نیز وی در صورتی می‌تواند مصادیق منطبق بر واقعیت را تعیین و تعقیب كند (آزادی تصدیق) كه آزاداندیش و دارای آزادی اندیشه باشد. یعنی موانع درونی و تعلقات سیاسی اجتماعی وی را به تعیین مصادیق خاصی سوق ندهد. همین كاركرد در مورد تحلیل‌گر سیاست خارجی به عنوان ارزیاب میزان انطباق منافع واقعی بر منافع تعیین شده نیز صادق است.
بر مبنای بیناذهنی‌گرایی نیز آزادی اندیشه و آزاداندیشی نقش مقوم و مؤثری در تعیین و تعریف منافع ملی دارد. چون بیناذهنیت بدون آزاداندیشی و آزادی اندیشه در مورد منافع ملی واقعی شكل نمی‌گیرد. بیناذهنیت در مورد منافع ملی و تعریف ارزش‌های آن به صورت بیناذهنی در صورتی بیانگر ارزش‌های ملت است كه همه كارگزاران انسانی قادر باشند آزاد بیندیشند و آزادانه آن را بیان دارند. حتی اگر در چارچوب بیناذهنی گرایی قائل به واقعیت عینی منافع ملی نیز نباشیم این امر به معنای ذهنی‌گرایی نیست. چون در قالب ذهنی‌گرایی هر یك از كارگزاران انسانی تصور و تلقی خود را بدون توجه به دیگران ابراز می‌دارند. اما در بیناذهنی گرایی ارزش‌ها در تعامل با اذهان دیگر تعریف و تعیین یا پذیرفته می‌شود (آزادی تشخیص و تصدیق جمعی). امری كه بیش از هر چیزی موكول و مشروط به آزاداندیشی و آزادی اندیشه فردی و جمعی است. نتیجه این فرایند نیز امكان‌پذیر شدن ارزیابی ارزش‌های تعیین شده در سیاست خارجی براساس بیناذهنیت آزاداندیشانه است.

3-4- تعقیب و تأمین منافع ملی
سرانجام، آزادی اندیشه و آزاداندیشی در پیوند ناگسستنی با چگونگی تعقیب و تأمین منافع ملی، یعنی آزادی تنفیذ، است. چون حتی در صورت تعریف ارزش‌ها و عناصر منافع ملی بر مبنای آزاداندیشی و آزادی اندیشه، امكان دارد تعقیب و تأمین آن بر این مبنا صورت نگیرد. فرایند پیگیری منافع ملی شامل تعیین اهمیت و اولویت ارزش‌ها و عناصر، ابزارها و تعیین حوزه اطلاق منافع ملی(آزادی تشخیص) می‌شود. جمهوری اسلامی ایران، مانند سایر كشورها منافع متنوع و متعددی دارد كه برای تأمین آنها باید برحسب اهمیت، ضرورت و فوریت اولویت‌بندی كند. از‌این‌رو، اولویت‌بندی منافع ملی خود یك امر بسیار مهم در سیاست خارجی است كه آزادی اندیشه و آزاداندیشی را می‌طلبد. به‌گونه‌ای كه تصمیم‌گیرنده سیاست خارجی باید به دور از منافع فردی، گروهی، حزبی و جناحی دست به اولویت‌بندی بزند. از سوی دیگر، سیاست‌پژوهان نیز باید بدون حب و بغض‌های درونی و بیرونی این اولویت‌بندی را به داوری بنشینند. برآیند این دو به اولویت‌بندی واقعی‌تری منجر خواهد شد تا زمانی كه هر دو گروه تصمیم‌گیرنده و تحلیل‌گر اسیر شهوات درونی مثل قدرت‌طلبی و گرایشات و تعلقات سیاسی اجتماعی خود باشند. چون آزادی اندیشه و آزاداندیشی مستلزم فدا كردن منافع و علائق شخصی، گروهی، حزبی و جناحی به پای منافع ملی است.
یكی از الزامات تعقیب مافع ملی، بكارگیری ابزارهای مناسب است. به طوری كه عدم تناسب بین ارزش‌های تجلی‌یافته در اهداف ملی و ابزارها هزینه تأمین آن را افزایش می‌دهد و در نهایت ممكن است به شكست و ناكامی سیاست خارجی بیانجامد. از‌این‌رو، انتخاب ابزارهای مناسب برای تأمین منافع ملی خود متعلق آزادی اندیشه و آزاداندیشی است. چون ممكن است هم تصمیم‌گیرنده و هم تحلیل‌گر سیاست خارجی در تعیین و تحلیل این ابزارها نتواند فارغ از تعلقات شخصی و اجتماعی سیاسی عمل نماید كه به تأمین منافع ملی كشور آسیب می‌رساند. برعكس، در صورت انتخاب ابزارها برپایه آزادی اندیشه كه همگان امكان ابراز فكر و اندیشه و نقد و ارزیابی آزادانه داشته باشند، منافع ملی بهتر و بیشتر تأمین می‌شود.
تعیین حوزه اطلاق منافع ملی، سومین جزء از فرایند تعقیب منافع ملی است، كه مانند دو مورد قبل، نیازمند و وابسته به آزادی اندیشه و آزاداندیشی است. یعنی تعیین قلمرو و دامنه موردی، موضوعی و جغرافیایی منافع ملی ایران (آزادی تشخیص). برای نمونه مشخص كردن قلمروی منافع ملی جمهوری اسلامی در حوزه جغرافیایی خاورمیانه یا آمریكای لاتین در اینجا موضوعیت می‌یابد. تعیین هر یك از این دو منطقه به عنوان حوزه اطلاق منافع ملی كشور مستلزم تفكر و اندیشه رها از تمایلات درونی و تعلقات سیاسی-اجتماعی است. چون در غیر اینصورت در اثر مداخله تمنیات روانی و منافع گروهی، حزبی و جناحی، منافع ملی كشور آسیب خواهد دید.

نتیجه: آثار مثبت آزادی اندیشه در تأمین منافع ملی
از مباحث بالا می‌توان در مورد تأثیرات مثبت آزادی اندیشه و آزاداندیشی در تأمین و تحقق منافع ملی كشور این نتایج را استنتاج كرد:
1- آزادی اندیشه و آزاداندیشی باعث تعریف، تبیین و تعقیب منافع واقعی جمهوری اسلامی ایران می‌شود.
2- آزادی اندیشه و آزاداندیشی باعث افزایش روحیه ملی به معنای آمادگی ملت برای گذشتن از منافع شخصی به نفع منافع ملی و حمایت و پشتیبانی آنان از سیاست خارجی دولت می‌شود.
3- آزادی اندیشه و آزاداندیشی موجب افزایش اعتماد متقابل سیاست‌پیشگان و سیاست‌پژوهان می‌شود. چون هر دو گروه به این باور خواهند رسید كه مدنظر قرار دادن اندیشه و ادراك دیگری به تأمین منافع ملی كشور كمك می‌كند. چون فارغ از تعصبات و تعلقات درونی و بیرونی است.
4- آزادی اندیشه و آزاداندیشی در دو سطح تصمیم‌گیری و تحلیل سیاست خارجی به شكل‌گیری فهم و زبان مشترك بین تصمیم‌گیرندگان و تحلیل‌گران كمك می‌كند. امری كه برای تأمین منافع واقعی كشور بسیار حیاتی است. چون در بسیاری از مواقع عدم فهم و درك متقابل ناشی از فقدان زبان مشترك و دستور كارها و اهداف حرفه‌ای متفاوت اجرایی و نظری است.
5- آزادی اندیشه و آزاداندیشی در نهایت دو حوزه نظریه و عمل در سیاست خارجی را به هم نزدیك كرده و زمینه تعامل این دو عرصه را فراهم می‌سازد. چون آزادی اندیشه این امكان را مهیا می‌كند تا هر دو حوزه ادراكات و تفكرات خود در مورد منافع ملی و فرایند تعقیب و پیگیری آن را ابراز دارند و به نقادی آن بپردازند. امری كه برای محقق ساختن منافع ملی كشور اهمیت حیاتی و راهبردی دارد.
6- آزادی اندیشه ایجاب می‌كند كه در راه تأمین منافع ملی اندیشه و ادراك خود را بیان كنیم و لو اینكه در اثر ابراز آن منافع شخصی، گروهی، حزبی و جناحی فدا شود. از سوی دیگر، آزاد اندیشی مستلزم آن است كه برداشت‌ها و ادراكات صادق و به حق دیگران حتی منتقدین خود را با طیب خاطر بپذیریم؛ گرچه این امر مغایر منافع شخصی، گروهی، حزبی و جناحی ما باشد. چون تعهد به منافع ملی مستلزم آزاد اندیشی است و هر انسان آزاداندیشی به منافع ملی متعهد است و منافع ملی را بر هر نوع منفعت دیگری مقدم می‌دارد. زیرا، با تعریفی كه ارائه شد تفاوتی و تمایزی بین ارزش‌های ملی و مصالح اسلامی وجود ندارد و هر دو جزء مقوم منافع ملی جمهوری اسلامی هستند.

منابع:
1- برلین، آیزایا، 1368، چهار مقاله در باره آزادی، ترجمه محمدعلی موحد، تهران: شركت سهامی خوارزمی.
2- مطهری ، مرتضی، 1364، پیرامون جمهوری اسلامی، تهران: صدرا
3- مطهری، مرتضی، 1367، جهاد، تهران: انتشارات صدرا
4- مطهری، مرتضی، 1368، گفتارهای معنوی، تهران: صدرا
5- مطهری، مرتضی، 1367، انسان كامل، تهران: صدرا
6- مطهری، مرتضی، 1370، پیرامون انقلاب اسلامی، تهران: صدرا
7- مطهری، مرتضی، 1374، مجموعه آثار، ج 1، انسان و سرنوشت، تهران: صدرا
8- دهقانی فیروز آبادی، سیدجلال، 1386، هویت و منفعت در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، در داود كیانی(گرداورنده)، منافع ملی جمهوری اسلامی ایران، تهران: پژوهشكده مطالعات راهبردی.
9- دهقانی فیروز آبادی، سیدجلال، 1387، چهارچوبی مفهومی برای ارزیابی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران: معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی و مركز تحقیقات استراتژیك.
10- دهقانی فیروز آبادی، سیدجلال، 1389، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، چاپ سوم، تهران: انتشارات سمت.
11- میراحمدی، منصور، آزادی از دیدگاه استاد مطهری، در لك‌زایی، نجف (به كوشش)، اندیشه سیاسی آیت‌الله مطهری، (مجموعه مقالات)، قم: بوستان كتاب.

http://farsi.khamenei.ir/others-article?id=21474

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <a> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd> <br>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
2 + 1 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .